Hedda Gabler
Toneelgroep Amsterdam

Glansrollen voor Reijn en Atsma in intrigerend Hedda Gabler

21 augustus 2006 – Recensie door Gigi Schuiten

In het jaar dat de 100ste sterfdag van de Noorse toneelschrijver Hendrik Johan Ibsen wordt herdacht, komt regisseur Ivo van Hove met zijn Nederlandse remake van ‘Hedda Gabler’. Eerder gooide hij in Amerika al hoge ogen met een bewerking van dit stuk. In zijn laatste versie slaat Van Hove succesvol een brug tussen twee eeuwen en laat zien dat er in die 100 jaar zoveel niet is veranderd in menselijke relaties, en in die tussen man en vrouw in het bijzonder.


Met aan de ene kant het vormelijke taalgebruik tussen het nieuwbakken echtpaar Tesman en aan de andere kant het moderne fysieke contact tussen Halina ‘Hedda’ Reijn en Roeland ‘Jurgen’ Fernhout, legt Van Hove als het ware twee transparanten over het verhaal, die weliswaar gelijk zijn maar op details in de tijdsgeest verschillend zijn ingekleurd. In de nonchalante manier waarop Hedda zich naast haar man op de strakke, witte bank opkrult, in haar speels tegenstribbelende porren en de vrijmoedige, liefkozende halen door zijn donkere haardos kan menig hedendaags koppel zich herkennen. Ondertussen houden de formele omgangsvormen de oorspronkelijke Ibsen omhoog en illustreren gelijktijdig de moeizame en frustrerend ontoereikende communicatie tussen mensen van alle tijden, rangen en standen.

Reijn is formidabel als wispelturige en intelligente generaalsdochter die wanhopig op zoek is naar zingeving maar zich stukloopt op het ontbreken aan grootsheid in het bestaan. Ze grist het gedrag van haar omgeving naar zich toe en trekt het uiteen, onderzoekt het, speelt er mee, manipuleert mensen en zet ze tegen elkaar op. Maar al haar pogingen ten spijt ziet Hedda geen kans zichzelf in een voor haar aanvaardbare context te plaatsen.
Waar Van Hove de vierde wand ogenschijnlijk doorbreekt door de acteurs vanuit de zaal te laten opkomen en de zaal zelfs als podium gebruikt, creëert hij daarmee juist een haast tastbare glazen wand en regisseert zijn publiek onmiskenbaar in de rol van getuige. Dat levert een interessant spanningsveld op waarin een deel van de toeschouwers steeds wreveliger en gefrustreerder raakt in zijn pogingen de door Van Hove aangebrachte afstandelijkheid te doorgronden. Een afstandelijkheid die overigens helemaal in de lijn van Ibsen ligt, die in dit toneelstuk geen probleem wilde behandelen maar slechts mensen, hun bestemmingen en hun lot wilde schetsen.
In ‘Hedda Gabler’ bewegen alle karakters zich rond de hoofdpersoon en dat komt ook tot uiting in de rolverdeling waarin bijna iedere acteur in dienst lijkt te staan van het talent van Reijn. Ze wordt bewonderd en aanbeden door haar wat sullige en goedhartige man, diens tante, de huishoudster, twee oude minnaars en een oude schoolvriendin, die stuk voor stuk beducht zijn voor haar wisselvallige karakter. Waar de een zich laat leiden door de angst haar te mishagen, prikkelt ze de ander juist tot het verlangen haar te temmen. Ironisch genoeg is het vooral haar positie in deze ivoren toren der aanbedene die haar verveling en eenzaamheid versterken en waardoor haar gedrag steeds grenzelozer en destructiever wordt en die haar uiteindelijk tot zelfmoord drijft.

Naast Reijn valt vooral Barry Atsma op als de wat gemene, bijna sadistische rechter Brack. En meer dan echtgenoot Fernhout of jeugdliefde Jacob Derwig is hij het die Reijn het nodige tegenwicht biedt. De tekstbehandeling van Atsma is voortreffelijk en hij ziet – net als Derwig en Reijn zelf – kans om de formele taal natuurlijk te laten klinken. Iets waar Fernhout (bij vlagen zelfs onverstaanbaar), Renée Fokker als dienstbare tante Julia en Karina Smulders als Thea Elvsted wat meer moeite mee hebben. Atsma stapt in als joviale en sympathieke huisvriend maar ontpopt zich al snel als een berekende, overheersende vrouwenjager. Naar mate hij Hedda meer in zijn macht denkt te krijgen, groeit de chemie tussen die twee en dat levert een aantal adembenemende scènes op die binnen de strakke, bijna terughoudende regie en het dito toneelbeeld des te meer opvallen. Ook de aandacht voor de vaak oogstrelende poses van de acteurs is opmerkelijk te noemen.
Zo zijn er de intermezzo’s waarin Reijn in dezelfde houding voor op het podium komt staan en onder begeleiding van Joni Mitchells nummer ‘Blue’ heel subtiel een overgang aangeeft. In die – en ook in verschillende andere – momenten schemert het verdrietige meisje dat zich vooral lief en begrepen wil weten door in de opstandige, ongelukkige vrouw en dat geeft Reijns extreme en boze Hedda ook iets heel innemends en vertederends. Terwijl van meet af aan duidelijk is dat Hedda – bijna vastberaden en zelfbewust – onderweg is naar haar ondergang, ademen zelfs in haar zelfmoord nog haar hoop en levensmoed door.
Aan de oppervlakte bezien, geeft dit stuk misschien een wat rauw, bijna negatief en voor sommigen zelfs deprimerend beeld van de menselijke natuur, in wezen laat Van Hove alleen maar zien hoe weinig en tegelijkertijd hoeveel er voor nodig is om tot ingrijpende keuzes te komen. Doordat hij zich nadrukkelijk verre houdt van ‘een verhaal met een moraal’, brengt hij zijn publiek in de onbehaaglijke situatie dat het - à la Hedda - moet kiezen tussen zelf reflecteren en dus iets doen of helemaal niets doen. Niet iedereen neemt hem dat in dank af, zo getuigen de plotseling lege stoelen na de pauze en de halfbakken staande ovatie aan het slot. En daarmee schrijft Van Hove niet alleen een uiterst krachtige en intrigerende uitvoering van ‘Hedda Gabler’ op zijn naam maar ook zijn zoveelste geruchtmakende voorstelling.

Gezien:
‘Hedda Gabler’, Toneelgroep Amsterdam
17 augustus 2006, Westergasfabriek, Amsterdam

Foto’s: Jan Versweyveld