Madama Butterfly
De Nederlandse Opera

Strak design geeft ruimte aan schoonheid

13 maart 2007 - Recensie door Celia Noordegraaf

Als het criterium voor een geslaagde opvoering van ‘Madama Butterfly’ is of je aan het eind moet huilen om het tragische levensverhaal van de hoofdpersoon, is de voorstelling die afgelopen vrijdag in première ging niet geslaagd. Als het criterium is of regisseur Robert Wilson een vernieuwende visie op de overbekende opera heeft weten neer te zetten, is de vertolking dubbel en dwars geslaagd. De strakke, minimalistische vormgeving en het gestileerde spel van de zangers zijn schitterend om naar te kijken, maar vragen wel meer van het inlevingsvermogen van de toeschouwer.

De geisha Cio-Cio-San die door haar klanten Madama Butterfly wordt genoemd, wordt via een huwelijksmakelaar uitgehuwelijkt aan een rijke Amerikaan, mr. Pinkerton. Hoewel hij diep getroffen is door haar bevallige schoonheid, heeft hij weinig serieuze bedoelingen. Het huwelijkscontract heeft een opzegtermijn van een maand en hij ziet het vooral als een prettige manier om zijn tijd in Japan door te brengen. Voor Cio-Cio-San daarentegen is het huwelijk een poging om te ontsnappen aan haar ellendige leven als geisha. Ze neemt de christelijke godsdienst aan en gaat er helemaal voor. Als Pinkerton weer naar Amerika vertrokken is, blijft zij op hem wachten en wijst andere ‘huwelijkskandidaten’ resoluut af.

Regisseur Robert Wilson schept met licht een prachtig ruimtelijk decor. Eén wachtstoel van zwart gelakt hout en bamboe, op een verder lege vloer waar een slingerend kiezelpaadje de weg naar de heuveltop suggereert de plek waar Madama Butterfly woont. Hemelsblauw licht roept de sfeer op van de zee en de haven waarop het huisje uitkijkt. Meestal zijn er maar een paar personages op het toneel, die met volgspots heel bijzonder uitgelicht worden. Mr. Pinkerton en Madama Butterfly staan doorgaans in het volle licht, terwijl bij andere personages soms alleen het hoofd belicht wordt. Dit alles draagt bij aan een zen-achtige sfeer die heel Japans aandoet.
Wilson gaat in zijn mise-en-scène heel ver om de sfeer van Japan te treffen. De zangers maken gebaren die doen denken aan het Japanse Nôh-theater. Zelfs het inmiddels driejarige kind van Madama Butterfly en Mr. Pinkterton beweegt zich met ingehouden passen over het toneel en laat nauwelijks iets van kinderlijke spontaniteit zien. Wilson gaat in zijn Japan-benadering verder dan de componist Puccini zelf, die in zijn muziek een Italiaanse romanticus is. Hij zocht niet naar authenciteit, maar gebruikt een aantal Oosterse reeksen en enkele Japanse instrumenten als de gong en het klokkenspel, om zijn eigen muziek te verrijken en schoonheid te scheppen.
‘Madama Butterfly’ behoort tot de zogenaamde veristische opera’s, waarbij het ging om waarachtigheid en de muziek de toeschouwers iets moest laten voelen. In ‘Madama Butterfly’ wordt pijnlijk duidelijk dat je niet straffeloos een andere cultuur kunt overnemen. Cio-Cio-San wordt door haar familie verstoten als blijkt dat ze christen is geworden. Ze zet alles in op haar prins op het witte paard, maar verliest. Ook Pinkerton komt er niet goed van af. Alhoewel gewaarschuwd door de Amerikaanse consul Sharpless dit huwelijk niet te licht op te nemen, gebruikt hij het meisje als een consumptie-artikel. Als hij na drie jaar terugkomt met zijn kinderloze, Amerikaanse vrouw, stelt hij zonder scrupules voor het kind van de moeder af te nemen voor zichzelf.
De sopraan Adina Nitescu zingt en beweegt wonderschoon in ‘Madama Butterfly’. Ook bariton Anthony Michaels-Moore valt op met een mooie vertolking van de rol van consul Sharpless. Beiden weten bijvoorbeeld de spanning goed vast te houden in de scène waarin Sharpless eigenlijk komt om te vertellen dat Pinkerton nooit meer terug zal komen, en Butterfly (bewust?) zijn boodschap negeert en na enige tijd met het kind op de proppen komt.
Dirigent Jaap van Zweden maakt met deze opera zijn officiële debuut bij De Nederlandse Opera. Vooral in de zelfmoordscène aan het slot weet hij met het orkest de emotionele kant in te vullen in de verder dolkloze harakiri-act van Butterfly. Deze bijna minimalistische vertolking van 'Madama Butterfly' is van een bijzondere schoonheid – enigszins afstandelijk, maar alleszins de moeite waard.

‘Madama Butterfly’ is een reprise van een productie met Robert Wilson bij De Nederlandse Opera, die op 2 oktober 2002 in première ging. De muzikale leiding was toen in handen van Edo de Waart samen met het Nederlands Philharmonisch Orkest. Jaap van Zweden dirigeert in deze nieuwe voorstelling het Residentie Orkest en het koor van De Nederlandse Opera.

Gezien:
9 maart 2007, Muziektheater, Amsterdam.
Speelperiode tot en met 11 april 2007. Meer informatie: www.dno.nl
Foto: Hans van den Boogaard