Jibbe Willems

Theater is de kunst van het mislukken

6 april 2007 - Koperen Kees

De vierde editie van Gastschrijvers gaat op woensdag 11 april van start in Theater Gasthuis in Amsterdam. Vier jonge schrijvers schreven het afgelopen half jaar een nieuwe toneeltekst van drie kwartier. Per avond worden twee stukken opgevoerd. Jibbe Willems (1977), schrijver van ‘Roest’, heeft de vragen van de Koperen Kees “een beetje door elkaar gehusseld beantwoord, dus van enige volgorde valt, denk ik geen chocola meer te maken”, aldus Jibbe. We laten de vragen dus maar weg en Jibbe op geheel eigen wijze aan het woord.

“Theater is de beste manier om vanaf een afstand te kijken naar de wereld waar je midden in staat. Theater is de meest zintuiglijke (en meest manipulatieve) vorm waarin kunst kan bestaan. Je kunt het zien, horen, ruiken, voelen. Bijna proeven. Samen met poëzie is theater de meest efficiënte vorm van taal. Meer nog, want poëzie heeft alleen de taal. In toneel gaat het er meer om wat er niet staat dan om wat er wel staat. En juist dát moet er staan. Het gaat er meer om wat er niet gebeurt, wat je niet ziet, over wat zich in je hoofd, je maag, je ballen gebeurt naar aanleiding van wat er op een podium gebeurt. In niets anders komt genot en pijn, geluk en frustratie zo dicht bij elkaar als in theater. Zowel in het maken van, het spelen in, het schrijven voor, als in het kijken naar theater. Genot en pijn, waar die twee samen komen kom je in de buurt van de ultieme definitie van het sublieme. Mijn streven is dat sublieme eens, eventjes aan te mogen raken. En in de eeuwige weg ernaartoe vooral de schoonheid van het mislukken te blijven zien en uitbuiten. Want meer nog om wat lukt, gaat het in theater om wat niet lukt. En om daarmee te blijven lachen. Het lullige is dat als het streven lukt, het pogen zinloos is geworden. Wat bereikbaar is, is niet meer interessant. Theater is de kunst van het mislukken.


Als acteur ben ik slaaf, als regisseur een verlicht despoot (althans, de wens is de moeder van de gedachte) en als schrijver ben ik god (al geloven mijn personages niet in mij). Ik kan alleen acteur zijn bij regisseurs die ik volledig vertrouw. Ik ben dus niet zo’n goed acteur, alleen bij mensen die mij lief zijn, wil het wel eens lukken. Bij mensen waarmee ik een beetje ruzie kan maken. Met Domien van der Meiren is het altijd feest, ik heb een paar keer voor hem gespeeld. Nu gaat hij mijn tekst ‘Roest’ bij Het Gasthuis regisseren – honderd procent vertrouwen, ook in de acteurs An Hackselmans en Jeroen de Man. Honderd procent vertrouwen. Ook in Lieke Benders. Op het Cementfestival heb ik in haar regie gestaan van ‘Cruise Control’, een feestje met haar, met Roos Hoogland, met Gijs Nollen (die in drie dagen Erik van der Horst heeft vervangen, een waanzinnige prestatie). Als ik het zo bekijk, zijn er maar twee regisseurs waarbij ik een beetje kan spelen. Ik acteer dus niet zoveel. Het heeft ook iets zieks, een slaaf die alleen een meester accepteert die hij vertrouwt, lief heeft en waarmee hij een beetje ruzie kan maken. Voor (met) Lieke ga ik een voorstelling schrijven (maken) voor de Bonte Hond die in juni in Kraggenburg speelt. De moeder in het stuk uit zich uitsluitend in smartlappen. Ik ga smartlappen schrijven, daar kan ik erg gelukkig van worden. Ik speel er ook zelf in mee, dat wordt dus een zwijgende rol. Met Domien deel ik het verlangen om ons twee weken in de krochten van Salo onder te dompelen en daar op zoek te gaan naar Passolini en Mussolini. Als dat ooit een voorstelling gaat worden dat noemen we het ‘Noëlla’s Ark’ en wordt het een swampy semi-science-fiction western met echo’s van ‘And The Ass Saw The Angel’ van Nick Cave en het universum van een Amerikaanse schrijver waar we momenteel beiden huiverend van genieten. Als er iemand is geïnteresseerd: we zoeken nog een subsidiënt (jibbe2000@hotmail.com). Ach, misschien wordt het ook wel gewoon veertien dagen lunchen met Italiaanse wijn en pasta. Ultiem genot. Als het dan ook nog een beetje pijn gaat doen, komt het sublieme misschien ook nog even buurten. Zoals in ‘After the End’ van het Huis van Bourgondië, de voorstelling waarmee Domien nu toert. Dat is het beste wat ik de afgelopen tijd heb gezien. Gruwelijk. Geweldig. Ga erheen, nu kan het nog. Kippenvel. Heel naar, heerlijk!
En schrijven, dat is het mooist. En het vervelendst. Er is niets romantisch aan. Geen lekkende zolderkamer en druipende kaarsen. Flikker op. Pielen met letters. Dat is het. Je krijgt geen enkel meisje in je bed door te zeggen dat je schrijft. Ze rennen gillend weg. Gillend in de armen van de eerste de beste acteur. Tja. Dus ik lieg maar een beetje als iemand vraagt wat ik doe. Callcentermedewerker. Adviseur Betalen/Sparen/Lenen. Dat soort dingen, krijg je nog eens een kus. En thuis, alleen, ga ik weer schrijven. ‘Apocalypso’ voor Het Syndicaat. Over een jongen in een wereld van verval, de huizen kotsen de bewoners uit, de stad wordt ommuurd, de duiven vallen dood uit de lucht, en hij heeft een open sollicitatie voor de functie van verlosser. ‘Lola’, ook voor Het Syndicaat, voor hun Lust en Vraatzucht-festival. Over de meesterminnaar TestosterTony die met zijn koloniale trekjes Lola probeert te verleiden, maar concurrentie krijgt van de jager (die een neger is). Dat stuk moet gaan bruisen van de levenslust. En mijn ‘Antigone’. Doodeng, zo’n Griek bewerken. Samen met de Bijbel zijn de Griekse tragedies de bron van alle verhalen van dit halfrond. Ga ik ook nog zelf regisseren bij het Huis van Bourgondië. Sterker nog, binnenkort ga ik naar Zagreb om met een Duitse en een Kroatische regisseur te praten die hun eigen ‘Antigone’ gaan maken en dan gaan we bij elkaar toeren. Misschien dat de meisjes in Zagreb wel van schrijvers gecharmeerd raken. En nu dus ‘Roest’ bij Het Gasthuis. In een double bill met Hannah van Wieringen die haar personages weer eens prachtig weerbarstig met elkaar laat non-communiceren. Zoals we allen altijd doen, non-communiceren. Voor ‘Roest’ heb ik twee mensen bij elkaar gezet die van plan zijn een one-night-stand te beleven, alleen beginnen ze voor alles goed en wel gebeurt met elkaar te praten. Ja, laat die seks dan maar zitten. Volgens mij is de definitie van een verhaal: Hoofdpersoon wil iets, dat mislukt, en er gebeurt iets anders.
Allemaal pogingen tot het sublieme. Allemaal pogingen om iets te raken. Allemaal pogingen in de stijgende lijn van de schoonheid van het mislukken. Daar hou ik van. Ik hou van Rock ‘n’ Roll theater, ik heb geen idee wat het betekent, maar dat is wat ik wil maken. Zoals de stukken van Steven Berkoff, smerige stukken van een elitaire punkproleet. Wat had ik dát graag willen schrijven. Maar ook de stukken en tv-drama’s van Dennis Potter. Hij heeft een boek geschreven waarin de hoofdpersoon ervan overtuigd is dat hij is verzonnen door een schrijver. Prachtige mindfuck. Een spel tussen wat waar is en wat waar zou kunnen zijn. Ontregelend. Dat raakt me. Net als ‘Everything is Illuminated’. En ‘A Clockwork Orange’, het spel tussen taal, pijn en geluk. Prachtig. Ik hou van de cynische maar op een zieke manier hoopvolle observaties van Arnon Grunberg. Ik krijg een erectie van ‘Lila dit ça’ van Chimo, dat boek wil ik nog eens op toneel zetten. Ik hou van de grillige woorden van Heiner Müller, van de momenten dat Paul Pourveur weet te ontroeren of tintelingen van teveel gedachten in mijn hoofd weet te veroorzaken. Maar ook van de ogenschijnlijke eenvoud van Maria Goos en het venijn van Peer Wittenbols. Hoe meer goden ik hier verzin, hoe meer ik er vergeet te noemen. Boks daar maar eens tegenop.
Theater kan de werkelijkheid een tikje laten kantelen. En door dat tikje kan je zelf weer anders naar de werkelijkheid gaan kijken… Blijkt het tóch weer anders in elkaar te zitten allemaal. Twijfel stimuleren, dat wil ik doen. Is sowieso mijn basisemotie. Twijfel. Al weet ik dat niet zeker. En ik wil de schoonheid van het mislukken laten zien. Pijn doen. Mensen eerst aaien om ze daarna te kunnen slaan (dan komt de klap harder aan). En entertainment, heel belangrijk. Een beetje lachen. Bij een goede voorstelling adem je met de zaal, met de tekst, met het publiek, met de acteurs, met de techniek, met de regie, et cetera, op sommige momenten adem je met zijn allen tegelijk. In. Uit. En toch zit je zoals altijd in je eentje in je eigen hoofd. Dat maakt theater tot een collectieve én een individuele ervaring. Tegelijkertijd. Ik kan me zo snel geen andere kunstvorm bedenken waarin dat ook voorkomt. Ik kan me überhaupt weinig voorstellen waarin dat collectieve en individuele tegelijkertijd voorkomt. Behalve bij groepsseks misschien, maar dat stinkt een beetje. Net zoals goed theater trouwens, dat stinkt ook altijd een beetje. Schoonheid moet bedorven schoonheid zijn. Troost moet bestaan in de afwezigheid van troost. Hoop is het vacuüm tussen angst en verlangen. Ik zie het zo; alles is angst en verlangen en angst en verlangen is hetzelfde, twee keerzijden van dezelfde gebutste medaille. De motor die al ons egoïstische kwezels drijft. Want dat zijn we, allemaal egoïsten. Als een kameleon verschieten we soms van kleur, maar het beest blijft hetzelfde. Ons leven is niets meer dan een serie gebeurtenissen die soms in het teken van angst, dan weer in het teken van verlangen staat, en we doen niets anders dan pogen in die serie gebeurtenissen een lijn te ontdekken, een samenhang die betekenis heeft. Die betekenis geeft. Maar die tegelijkertijd gespeend is van iedere zingeving. Tja. Ik hou van het poëtische en het concrete. Maar alleen als ze samen dansen. Een hoger spiritueel besef mag alleen ontstaan met de broek op de enkels. Een liefdesverklaring is prima, als die maar vooraf wordt gegaan door een fresco van braaksel. Ik hou niet van toneel dat zich alleen in het hoofd afspeelt, ik hou van actieve taal, van Rock ‘n’ Roll! Niet van intellectueel geneuzel. Want het moet wel over mensen gaan, over wat mensen elkaar aandoen, met de poten op de grond. Theater gaat altijd over mensen. En over wc’s. Mijn toneel dan, er moet altijd een wc-pot of een toiletbezoek in voorkomen. Dat heeft verder geen diepere betekenis. Maar als er een diepere betekenis is, dan komt die als je zit te schijten. God komt alleen langs als je met je broek op de enkels zit. Kan ‘ie ook eens lachen.
Ik ben een atheïst die in god wil geloven. Als ik in Maastricht ben en ik word mijn hotelkamer uit geschopt omdat ik me weer eens door de check-out tijd heb verslapen ga ik naar de Onze Lieve Vrouw. Dan brand ik een kaarsje. Geen idee waarom, het gaat toch niet helpen, maar ik doe het toch. Dat is ook theater. Katholicisme, de meest economische religie. In de Onze Lieve Vrouw kost een kleine kaars dertig cent, een grote zestig. Om de lichten in de absis te ontsteken moet je vijftig cent betalen. Maar daar staat wel wat tegenover; het gebed wat aan de muren in de OLV hangt stelt het zo: “O Maria, sterre der zee, zie mij hier neergeknield voor uw genadetroon, waar reeds ontelbare minnaren van uw moederhart de grootste gunsten door u hebben ontvangen. […] De menigvuldige wonderen, die hier op uw voorspraak geschied zijn, vervullen mij, ellendige zondaar, met de zoetste hoop dat gij, moeder van barmhartigheid, ook mijn bede zult verhoren.” Ja, voor wat hoort wat, katholicisme is economie. Schuld en boete, zondigen en vergeven, carnaval. Als ik ooit in god durf te geloven, word ik katholiek. Ook vanwege die ontelbare minnaren, dat klinkt goed. En heb ik dat kaarsje aangestoken dan stap ik in de trein om de helletocht naar mijn Arnhem te ondernemen. Ik woon in de onttakelde hoerenbuurt van Arnhem, het ooit zo roemruchte Spijkerkwartier. De meisjes zijn al ruim een jaar geleden vertrokken, toch zijn er nog rijen peeskamertjes. Ontelbare minnaren staan voor de ramen, maar geen gebed wordt er verhoord.
Geen idee waarom ik soms te horen krijg dat ik cynisch ben. Seksistisch. Vrouwonvriendelijk. Dat ik een zwart mensbeeld heb (waarbij ik me dan wel afvraag waarom het zo is dat als ik mannen nare dingen laat zeggen en doen, ik te horen krijg dat ik een zwart mensbeeld heb, en als ik vrouwen nare dingen laat zeggen en doen een negatief vrouwbeeld. Is er dan een verschil tussen mensen en vrouwen? Sodemieter op zeg. Mensen zijn nare wezens. Vrouwen ook.) Ik ben liever naïef dan cynisch, maar ik geniet er wel van om in mijn sadomasochistisch universum rond te banjeren. Om ongestraft mijn personages te laten doen wat ik wil. In mijn sadomasochistische universum. Maar die klootzakken komen toch altijd in opstand. Wat doe je eraan? Het leven is kut, laten we er dus maar om lachen. Het leven is mooi.”

‘Roest’ is als double bill samen met ‘Reiger ex machina’ van Hannah van Wieringen in de vierde editie van Gastschrijvers te zien van woensdag 11 april t/m zaterdag 14 april in Theater Gasthuis in Amsterdam. Het stuk van Jibbe Willems wordt geregisseerd door Domein Van Der Meiren en gespeeld door Jeroen De Man en An Hackselmans. Voor meer informatie en het reserveren van kaarten: www.theatergasthuis.nl

Overige websites:
www.hetsyndicaat.com (Lola, Apocalypso),
www.huisvanbourgondie.nl (Antigone)
www.bontehond.net (stuk met Lieke Benders)
Foto: Annette Kamerich