Powerboat

Wij verleiden het publiek

11 juni 2007 – Interview door Tessel van Aalst

Het theater van Powerboat lijkt nergens op. Dat wil zeggen: het is moeilijk te vergelijken met andere gezelschappen of in een hokje te plaatsen. Is het theater? Is het performance? Is het installatiekunst? Of iets daartussenin? En kun je het publiek nog wel publiek noemen? Vormgever Bas Kortmann, één van de drijvende krachten achter Powerboat, geeft uitleg over hun bijzondere manier van theater maken. “Bij ons is het publiek niet alleen consument, maar ook co-producent, medemaker.” Zo ook bij de nieuwste voorstelling ‘Datsja’, die al op verschillende plekken in het land speelde en binnenkort op het Over het IJ Festival mee te maken is.

Samen met theatermaker Fokka Deelen vormt Bas Kortmann de artistieke kern van Powerboat. Dit theatercollectief onderzoekt ‘oervormen’: de eerste en eerlijke reacties van toeschouwers op vragen, situaties en acties. Ze doen dit door het publiek actief te betrekken bij hun voorstellingen, die op het snijpunt van beeldende kunst, performance en theater liggen. Om duidelijk te maken wat theater voor Powerboat betekent grijpt Bas Kortmann terug op de oorsprong van de kunstvorm. “Theater is van oudsher een sociale samenkomst, een plek om sociale vraagstukken te behandelen. Mensen werden actief betrokken bij theater. Nu is het verworden tot een braaf gebeuren. Wij willen theater weer inzetten om contact te leggen met het publiek en tussen de toeschouwers onderling. Er zijn weinig kunstdisciplines waarbij het intermenselijke contact zo nadrukkelijk aanwezig is. Daarom wil ik als ontwerper theater maken. Ik kan goed een tafel of een stoel maken, maar pas als er publiek bij is, gaat het puur over reageren en dan wordt het interessant.”


Interactief
Maar hoe doet Powerboat dat dan, het publiek actief bij hun theater betrekken? “Bij onze voorstellingen komt het publiek binnen in een kunstmatige omgeving. Er is geen tribune. Wel zijn er acteurs aanwezig en die spelen een voorstelling, maar ze zoeken vanaf de eerste minuut contact met het publiek,” legt Kortmann uit. “Vervolgens verleiden we het publiek om deel te nemen. We dwingen nooit iemand. Het werkt alleen als mensen uit vrije wil meedoen, uit enthousiasme. Alleen dan is er sprake van een serieuze betrokkenheid. Ze mogen ook met een drankje langs de kant gaan zitten en de anderen observeren.”
Kortmann geeft een concreet voorbeeld van hoe het publiek betrokken wordt, aan de hand van ‘Raising Reality’ uit 2003, een voorstelling die zich afspeelde in een grote, lege hal. Halverwege de ruimte stond een soort sokkel en daarop lag een vrouw (Fokka Deelen) die helemaal ingepakt was in bruin inpakpapier. Alleen haar gezicht, met een uitdrukkingsloze blik, was nog zichtbaar. Het publiek bleef bij elke voorstelling automatisch op ongeveer dezelfde afstand staan. “Na een minuut of vier kwam er een schaar aan een touwtje naar beneden. Het publiek deed hier in eerste instantie niks mee en bleef geduldig wachten tot er een acteur zou komen die er iets mee zou doen. Maar er kwam geen acteur, Fokka was de enige speler. Zij ging het publiek ook niet vragend aankijken ofzo. Altijd stapte er na dertien minuten iemand uit de groep om haar los te knippen. Daarna werd ze uitgepakt en rechtop gezet en moest ze leren lopen. Het duurde altijd precies 18 minuten voor ze rechtop stond. Dit is vergelijkbaar met dramaturgieën van Hollywoodfilms. Binnen vijftien tot achttien minuten moet er een connectie met het hoofdpersonage gemaakt worden. Maar stiekem dwingen we het publiek dus wel een beetje.”

Net een feestje
In de nieuwste voorstelling ‘Datsja’ verleiden Kortmann en Deelen de toeschouwers door te vragen of ze een glaasje wodka willen. “De vierde wand is per definitie onmiddellijk doorbroken. Het wordt zo heel natuurlijk om deel te nemen, net als op een feestje. Alleen is een feestje gewoon leuk en bij ons gaat het uiteindelijk nog ergens over.”
‘Datsja’ is een voorstelling over macht en verantwoordelijkheid. De titel betekent letterlijk ‘buitenhuis’ in het Russisch. Maar het staat ook voor ontsnapping uit de verstikkende regels en wetten in het dagelijks leven. Onder het communistisch regime was de datsja een gift van de machthebbers aan het volk. In de datsja was ruimte voor bezinning en dialoog en hier begon dan ook de opstand tegen het communisme.
De acteurs spelen in deze voorstelling dat ze in een datsja zitten, waar vrijheid centraal staat. “Vrijheid bestaat bij de gratie van regels. Maar wij vinden dat mensen zich vaak verschuilen achter regels. Daarom willen we in ‘Datsja’ stiekem letterlijk voelbaar maken dat het spaak gaat lopen als de regels te streng worden toegepast. Samen met de toeschouwers spelen we een soort spel, net zoals kinderen een spelletje spelen. Wij vinden dat spelen niet ophoudt bij je tiende. Dat zie je aan zaken als Second Life, communities en games. Dat soort dingen gaan altijd erg over technologie, er zit een medium tussen. Bij theater gaat het om een reële samenkomst. Dat is het mooie ervan: het gevoel van het echte, ondanks dat het theater is.”

Dogville
De werkwijze die Powerboat hanteert is behoorlijk intensief voor de acteurs. “Je moet publiek zien te lezen en dat onmiddellijk inzetten om je doel te bereiken. Wij manipuleren ze enorm naar bepaalde handelingen en vervolgens spreken we ze daarop aan. Anders is het te vrijblijvend en te plat. Bij de eerste serie op het Cement Festival hadden we eigenlijk nog geen goed einde. We wezen met een beschuldigende vinger, terwijl we het publiek zelf tot bepaalde acties hadden gedwongen. Iemand vond de voorstelling Dogville-achtig. Dat zie ik als een groot compliment, maar het heeft ook iets naars en dat is niet helemaal de bedoeling. Dus dat hebben we veranderd. We maken nu nog wel een punt, maar daarna is er ruimte voor reflectie en beloning. We maken het weer goed met het publiek.” Voorstellingen van Powerboat eindigen vaak aan een eettafel waar het publiek in gesprek kan gaan met elkaar en met de makers. “Die gesprekken vinden we erg belangrijk om mee te nemen, zeker als je hen ergens over na wil laten denken. We eigenen ons dat foyermoment nog even toe.”

Steeds opnieuw première
Dat het publiek een hoofdrol speelt in de voorstellingen van Powerboat maakt elke voorstelling uniek. De makers kunnen en willen niet alles zelf in de hand houden en zo gebeuren er elke keer nieuwe dingen. Maar hoe repeteer je nou zoiets? “Daar worden we elk jaar iets slimmer in,” lacht Kortmann. Powerboat werkt vaak met een proefpubliek, maar in principe blijft de voorstelling gedurende de hele speelperiode in ontwikkeling. “ ‘Datsja’ ging officieel in première op Cement Festival in Maastricht. Althans, zo werd het aangekondigd. Voor ons voelde alle voorstellingen op dat festival nog steeds als een ontwikkelingsperiode. Elke voorstelling is voor ons in wezen een première. Voor festivals is dat soms wel ingewikkeld om uit te leggen. Programmeurs willen een voorstelling programmeren die af is. We streven daar wel naar, maar elke voorstelling geeft ons weer nieuwe input.”

Festivals
Powerboat speelt graag op festivals. Het mooie eraan vindt Kortmann dat toeschouwers de ervaring van eerdere voorstellingen meenemen. “Op Festival aan de Werf speelden we in 2003 de voorstelling ‘Lovelab’. mensen ontmoetten elkaar bij deze voorstelling en leerden elkaar een beetje kennen. Ze kwamen elkaar daarna nog op andere plekken op het festival tegen en praatten door over onze voorstelling.”
Voor de acteurs is het volgens Kortmann extra moeilijk om op een festival te spelen. “Ze moeten nog beter inschatten wat voor vlees ze in de kuip hebben. Het publiek is wat later op de dag als er wat alcohol gedronken is, vaker wat lacherig. De acteurs moeten dat in het begin misschien een beetje temperen en daarna juist inzetten.”
Na Over het IJ Festival speelt Powerboat deze zomer nog op Festival Boulevard in Den Bosch. Kortmann had met ‘Datsja’ ook graag op Oerol willen staan. “Laatst zei een van onze toeschouwers: ‘ik waan mezelf op Oerol’. Ik vind ook dat de voorstelling daar goed past, maar op de een of andere manier is het nog niet gelukt.”

Pure ontspanning
Een van meest bijzondere dingen aan theatermaken vindt Kortmann dat hij er echt wat mee teweeg kan brengen bij toeschouwers. In 2001 presenteerde Powerboat ‘Road to Utopia’, een experiment waarbij Powerboat zes dagen lang, zeven uur per dag een performance gaf. “We gaven onszelf een opdracht. Mijn opdracht was de hele dag stoeltjes en tafels maken, zonder ook maar even pauze te nemen. Ik mocht niet nadenken, maar alleen maar doen. We het presenteerden het in een nogal hoogdrempelig gebouw: TENT in Rotterdam. Daar komen eigenlijk alleen maar kunst- en cultuurliefhebbers. Maar ineens kwamen er ook mensen uit de buurt, die heel lang bleven en ook terugkwamen. Zo was er een vrouw die urenlang bleef en op de tweede dag tegen ons zei: ‘weet je dat ik me nou nog nooit zo ontspannen heb gevoeld?’ Daar was ze zelf erg door geëmotioneerd. Al het cynisme viel er toen in één keer vanaf. Dat is toch verdikkie de kracht van je open stellen voor publiek! Je raakt ze en geeft ze echt wat. Ik geef ze ook wel eens een tafel of een stoel, maar dat is een zakelijke transactie. Dit soort momenten geven ons erg veel motivatie om door te gaan.”

Powerboatspeelt ‘Datsja’ op Over het IJFestival, dat van 5 t/m 15 juli plaatsvindt op de NDSM-werf in Amsterdam Noord, op Festival Boulevard, van 3 t/m 12 augustus in Den Bosch en enkele keren op locatie in verschillende steden.
Voor meer informatie: www.powerboat-rotterdam.nl
Foto: van links naar rechts: Jacqueline Sterk (regisseur Datsja), Bas Kortmann (artistieke leiding) en Fokka Deelen (artistieke leiding) , fotograaf: Joep Lennarts