Onbewerkte werkelijkheid
Over het IJ festival

Muzikaal en krachtig geluid uit containers aan het IJ

Verslag door Janneke Robers

Jonge theatermakers van verschillende opleidingen kregen ook dit jaar tijdens Over het IJ festival weer de kans 15 mini-voorstellingen te maken in containers van 15m2. Het thema was dit jaar de ‘onbewerkte werkelijkheid’. Sommige makers nemen het thema letterlijk zoals in ‘Over je schouder’ waarbij de ruwe seksindustrie centraal staat of in ‘Af’ rond de maakbaarheid van het lichaam. Anderen zien meer de poëtische kant van het vraagstuk waarbij het publiek het onbewerkte karakter van de voorstelling naar eigen fantasie mag invullen – Now - of kan vluchten in de fantasiewereld van de makers –De leugen in ere hersteld. Ondanks de grote variatie, hebben toch veel makers dit jaar weer muziek een belangrijke rol in hun voorstellingen gegeven en staat ook het lichaam bij meerderen centraal. Hieronder volgen acht korte recensies van een over het algemeen uiterst goede container oogst met verrassende voorstellingen!


Een donker vermoeden: een gorgelend waterorgel
Van te voren geeft de voorman het publiek instructies over het te betreden terrein. Niet onnodig want binnengekomen, treft de bezoeker een installatie van buizen, tellertjes, knoppen, drukmeters en een heel nerveuze Appie in overall met grote helm. Het lijkt wel de bouwput van de nieuwe ondergrondse in Amsterdam. Appie zal vandaag voor het eerst het waterorgel bespelen. Liefst had hij dat gedaan zonder publiek, maar omdat we nu toch zitten, schuifelt hij voorzichtig voor ons langs. Uitvoerig checkt hij of alle buizen er zijn, heeft ondertussen contact met zijn baas via de walkie talkie en vervangt een missende buis. Dan begint hij. Klikkend op lichtknoppen, draaiend aan de meters en water bijvullend geeft hij een heus klassiek concert ter gehore. Af en toe is Appie – Dionisio Matias- net even te laat en speelt de CD onverstoorbaar verder, maar het concept van alle knoppen die tegelijkertijd ook het klikkende geluid van de schakelaar laten horen, is goed bedacht. Toch kan de goed geïnstrueerde Appie aan het eind de overdruk niet voorkomen en wordt het publiek met grote snelheid de container uitgewerkt voordat het orgel echt ontploft. Een einde dat iedereen had zien aankomen, maar het blijft leuk, want wie houdt er nu niet van om weer eventjes kind te zijn en te spelen met water en afvoersystemen?


Over je schouder
Het publiek wordt in een donkere ruimte op een bankje neergezet. Er gaat een telefoon van iemand af. “Nee, nu even niet. Ik ga zo een voorstelling in.” zegt een man om vervolgens bij het licht van zijn mobiel pornoblaadjes te gaan lezen die hij al te graag met de andere bezoekers deelt. Het concept werkt het beste wanneer je zonder enige informatie de ruimte binnenstapt, want gluurder Jelle Derckx weet je te overrompelen met zijn spitsvondige en soms geïmproviseerde vragen. Zonder het te weten, is het publiek namelijk een peepshow binnen gestapt en getuige van zijn fascinatie voor Sanna, de danseres. Als hij haar langs het raam cadeautjes probeert te geven en zij –gespeeld door Kim Berkenhage - daar niet van gediend is, loopt het uit op een drama. Maker Sacha Muller heeft de kleine container weten om te bouwen tot een nog kleinere kijkdoos. Mannen nemen voor het raam plaats, vrouwen achter het raam bij de danseres op de bank. Fijn is de spanning die langzaam opgebouwd wordt tussen beide acteurs en steeds heftiger tot uiting komt. Toch was iets minder waarschijnlijk meer geweest in deze voorstelling die de bezoeker wel lekker dicht op de huid zit.

Boerinnen willen dansen
Buiten slaat de mestgeur het publiek al op zijn longen. Binnen, tussen de schaarse verlichting van de strobalen, voelt de ruimte beklemmend aan en dat ondanks de dubbele lengte van deze container. Dan komt achterin het duister iets tot leven. Langzaam worden met veel gepuf en gehijg twee kalfjes uit een stapel strobalen geboren. In roze tutu gestoken proberen ze voorzichtig een aantal pasjes uit. Hun schonkige bewegingen worden kracht bij gezet door de karige verlichting van twee kleine zaklampjes. Hierdoor blijft een totaalbeeld uit en moet de bezoeker het doen met korte fragmenten. Het schijnt te liggen aan de matige batterijen, maar juist dit fragmentarisch beeld is mooi en past in stijl waarin ze pogen te leren lopen. Geheel in hun eigen wereld tasten de twee danseressen – of kalveren - met grote ogen en op hun spitsen de ruimte af. Wanneer plots een bouwlamp aanspringt en ze hun publiek in de gaten krijgen verbergen ze zich vliegensvlug weer in hun strobalen fort achterin en lijkt het net of ze nooit geboren zijn.

Now
Klara Alexnova – maker en actrice - nodigt elke keer 1 bezoeker uit met haar mee naar binnen te gaan. Hand in hand neemt zij haar uitverkorene, via een naar vers gezaagde planken ruikende houten slingerweg, mee naar binnen. Daar ligt tussen honderden weggedraaide foto’s een grote ijzeren verroeste schelp. De omgeving is met het gedempte licht uiterst sereen en die sfeer houdt de verlegen Alexnova vast door de voorstelling in zekere zin nooit te laten beginnen, maar te stellen dat “als dit de voorstelling zou zijn, zou ik ...” Het geeft een heel intiem gevoel. Alsof je samen met de maker opzoek bent naar antwoorden van vragen die niet gesteld zijn. Wat ze wel vraagt, is wat je op dit moment het liefst zou wensen om vervolgens antwoorden van vele anderen te laten horen. Het lijkt alsof wat er gebeurt, afhangt van de invulling en de reactie van de bezoeker, maar Alexnova geeft net genoeg sturing en input om verveling te voorkomen. De geur, de stilte, de zangerige stem van de maker en de manier waarop ze uitnodigt om met haar mee te dansen op de schelp of haar foto’s te bekijken, geeft haar performance een magisch tintje waarbij het publiek zelf het einde mag bepalen.

Camera
Het aangekondigde interview met een Iraakse zangeres wordt even uitgesteld. Zij blijkt ergens met het openbaarvervoer vast te zitten. Hierdoor ontstaat verwarring bij het publiek. “Kom ik dan nog op tijd voor mijn volgende voorstelling?” Gelukkig worden er een aantal vragen uit het interview geschrapt en anders kan gezorgd worden voor teruggave van het entreegeld. Een kwartier lang probeert maker Esteban van der Wolf zijn luisteraars in de ban van het op handen zijnde interview te houden. Een aantal minuten kan hij dit met overtuigend spel volhouden, maar al snel blijkt er totaal geen sprake te zijn van een verlate zangeres. Toch weten interviewer en technicus de vaart in deze ‘wachtende’ voorstelling te houden met een afwisseling van ritmiek, ruzie en spraakverwarring. Af en toe staan de expressieve uitingen wat groot in contrast met de schijnbaar neutrale wijze waarop de rest van de voorstelling zich voltrekt, maar het publiek laat zich graag in de maling nemen. En als de interviewer en technicus dan uiteindelijk zelf ook de container uitstormen, blijft het publiek nog even lachend zitten, hopend op een moment waarop ze kunnen applaudisseren.

Jarretel
Als in een oud variététheater neemt het publiek plaats aan, verspreid door de container staande, ronde tafeltjes. Twee in smoking gestoken dansers hervinden de liefde voor elkaar door te spelen met jaloezie en het schalks verleiden van hun publiek. Deze insteek is even interessant en goed gedaan, maar het wordt vrij snel ongemakkelijk als de twee makers, Niels Kuiters en Hedwig Koers, zonder verder boodschap te hebben aan hun publiek opgaan in elkaar en de muziek. Een kwartier rond hupsen op muziek zonder tekst is lastig om boeiend te houden. Wel weten ze door denkbeeldige diagonale lijnen te trekken goed gebruik te maken van de krappe container en creëren ze op deze manier een bijna onmogelijk lijkende grote ruimte voor hun danspasjes. Helaas ontstijgt de voorstelling van het duo daarmee niet de sfeer van vergane glorie, die in de kostuums en decor zo mooi zijn neer gezet.

Af
Ineens lijkt een nieuwe feministische golf te zijn ontstaan die is aangewakkerd door het consumptieve gebruik van cosmetische chirurgie en het uit Amerika overgewaaide schoonheidsideaal van strakker, dunner en rimpellozer. De Nederlandse vrouwen hebben er allemaal een mening over, maar in ‘Af’ krijgen we eindelijk eens te zien wat mannen daar nu van vinden. Maker Ilay den Boer houdt zowel letterlijk als figuurlijk een spiegel aan zijn publiek voor en die liegt er niet om. Op het ritme van fijne beats doorlopen drie mannen hun ochtendritueel van ultra zachte shampoo’s, mag 3 tot en met 5 en deo’s voor de even en oneven maanden. Met de prijslijst in de hand wordt vervolgens ieder luttel lichaamsdeel gemarkeerd en onderhanden genomen tot dat uiteindelijk ieder stukje huid gelift, uitgezogen of opgevuld is. Bijna alles is al eerder en vaak beter gezegd, maar weinig keren kwam dat uit de mond van een man, waardoor de voorstelling toch verfrissend is. Het is een muzikale reality-check, waarbij net iets meer aandacht aan het decor en de uitwerking van de teksten had mogen worden besteed, maar die verder zegt waar het op staat. Waar zijn we nu helemaal mee bezig?

De leugen in ere hersteld
Tussen een prachtig decor van mierzoete roze tafelkleedjes, kleine boeketjes en gevilde vosjes zitten een man en een vrouw aan tafel. Hij schilt de appels voor de appeltaart en zij zal koffie zetten. Het lijkt kneuterige gezelligheid, maar schijn bedriegt, want de onderhuidse spanning tussen de twee is duidelijk voelbaar. Met een geweldig gevoel voor dramatiek weten makers en spelers Karlijn Smit en Kes Blans echter in en uit de theatrale setting te stappen. Door middel van een lichtknop zetten zij regelmatig de voorstelling en de ander even stil. Op ludieke wijze krijgt het publiek op deze manier twee voorstellingen te zien. Een waarin een bijna onhoudbare spanning tussen man en vrouw steeds grimmiger wordt en een andere waarin makers elkaar bekritiseren, bezingen of becommentariëren en de interactie met het publiek zoeken. Jammer is dat de makers zelf soms, net als het publiek, hun lachen bijna niet meer kunnen inhouden, maar ze weten de luisteraar zo mee te nemen in hun wereld dat dit eigenlijk weinig uitmaakt. Hopelijk krijgt dit duo volgend jaar de mogelijkheid een volledige voorstelling te maken, want deze container stijgt met kop en schouders boven alle zeven bekeken andere uit.

Gezien:
Onbewerkte werkelijkheid, Over het IJ Festival
5 - 15 juli 2007, Amsterdam