Romeinse tragedies
Toneelgroep Amsterdam

Van Hove helpt Romeinse tragedies eigenhandig om zeep

Stem ook! Theaterliefhebbers geven deze voorstelling een:
staande ovatie (21) / open doekje (3) /applaus (2) /beleefd applausje (7) / geen applaus (5) of gooien met rotte tomaten (11).

Recensie door Gigi Schuiten en Gert-Jan Stam

In ‘Romeinse tragedies’ ensceneert Ivo van Hove de stukken ‘Coriolanus’, ‘Julius Caesar’ en ‘Antonius en Cleopatra’ als een trilogie die liefst zes uur duurt. Op Shakespeare valt niet af te dingen, net zo min als op het spel van het grootste deel van het ensemble van Toneelgroep Amsterdam. De regisseur en artistiek leider heeft met namen als Fedja van Huêt, Barry Atsma, Karina Smulders, Hadewych Minis en Jacob Derwig een aantal geweldige, jonge talenten onder zijn hoede. Maar toch, niet alleen in de techniek, opbouw en vormgeving van het stuk, ook in het spel sijpelt hier en daar de wrange smaak van herhaling door.

De droge manier waarop Chris Nietveld haar zinnen afbijt en van een vragendkomische intonatie voorziet, is kenmerkend voor haar spel. Net als in ‘Opening night’ – waarvoor ze een nominatie voor de Colombina kreeg – zorgt ze daarmee voor de luchtige toets en soms klaterende schaterlachen. Gezien de lengte van het stuk is dat een welkome afwisseling maar het komt haar geloofwaardigheid als Cleopatra niet ten goede. Dat ze ook haar rolletje als nieuwspresentatrice in ‘Coriolanus’ op dezelfde manier invult, ondermijnt haar vorstelijke rol nog verder. Van de manier waarop ze loopt en beweegt tot haar mimiek: we zien Chris en niet de ijdele, sensuele koningin die zich als een godin liet vereren.
Ook het spel van tegenspeler Hans Kesting heeft hier onder te lijden. De kolderieke insteek van Nietveld beschadigt zijn veelal krachtige vertolking van de verscheurde Marcus Antonius. Toch legt Kesting zelf het bommetje onder zijn theatrale kredietwaardigheid. Het is een running gag onder het vaste publiek van Toneelgroep Amsterdam dat Kesting patent heeft op onfunctioneel naakt en hoe dan ook uit de kleren gaat. Op het moment dat hij als enige acteur met ontbloot torso en in zijn onderbroek over het toneel paradeert, is het dan ook dag Antonius, welkom Hans. Het slotstuk ‘Kesting en Nietveld’ geeft te denken over de voordelen van een vast ensemble.
Gelukkig zijn daar ook Fedja van Huêt en Barry Atsma in het eerste deel. Zij trekken niet hun kleren maar hun ego’s uit als ze in de huid van respectievelijk Coriolanus en Aufidius stappen. Samen zijn ze ook goed voor de enige, echt aangrijpende intermezzo’s in deze monsterproductie. Ondanks de ruimtelijke afstand tussen Van Huêt en Atsma op het toneel, weten ze samen hun spel toch klein en breekbaar te houden in de slotdialogen.


‘Romeinse Tragedies’ begint dus veelbelovend. Keuzes als het aan elkaar plakken van de drie klassiekers en het integreren van het publiek in het toneelbeeld lijken te getuigen van een gewaagd totaalconcept. Op het toneel zijn - in de vertrouwde TGA-huisstijl van somber, postmodern minimalisme - verschillende zithoeken gemaakt, omringd door barretjes waar koffie, thee, broodjes en andere versnaperingen te verkrijgen zijn. Het publiek kan gaan, staan en zitten waar het wil. En dankzij televisieschermen en speakers die op strategische plekken zijn opgesteld, zelfs (zij het in dubieuze beeldkwaliteit) in de Pleinfoyer naar het stuk kijken, want de camera volgt de gebeurtenissen op de voet. Bovendien is het grootste deel van de voorstelling te zien op het enorme projectiescherm boven het toneel. Onderwijl zijn op de verschillende monitoren op het podium gemonteerde televisiebeelden te zien; fragmenten uit reclames, journaals en actualiteitenprogramma’s tot muziekclips, bekende series en sportwedstrijden, het komt allemaal voorbij.

Oude kunstjes
Ondanks de sterke opening - met naast Van Huêt en Atsma, ook prima rollen van Frida Pittoors en Fred Goessens, beide bescheiden uitblinkers in tekstbeheersing en zeggingskracht, en een bloedeloze bijdrage van Janni Goslinga als Virgillia - dringen na enige tijd herinneringen aan andere, recente stukken van Toneelgroep Amsterdam zich op. Het publiek zat al eens op het toneel in ‘Opening night’ en ook video werd daarin al uitvoerig gebruikt. In ‘Huis van de toekomst’ kon het publiek zich eveneens vrijelijk bewegen, stonden nog veel meer monitoren opgesteld en was er, zij het in zeer beperkte mate, wél interactie met de toeschouwers. In ‘Perfect wedding’ speelde het stuk in een ronde opstelling in de zaal en experimenteerde Van Hove met zendmicrofoontjes. Toen maakten de acteurs niet alleen gebruik van de zaal maar ook van de hallen en gangen zoals Atsma nu in ‘Romeinse tragedies’ een – wat minder geslaagde - balkonscène doet. De uitwisseling tussen de seksen ten slotte, waarbij vrouwen de rollen van mannen spelen en vice versa, was ook al onderdeel van ‘Perfect Wedding’ en ‘Madame De Sade’. Herhaling kan – zeker in de handen van Ivo van Hove - een krachtig stijlmiddel zijn maar in deze marathon brandt hij zijn vingers aan de overtreffende trap van oude kunstjes.
Van Hove heeft over de drie stukken in ‘Romeinse tragedies’ een aantal sjablonen gelegd. Dat komt terug in de sobere kleding in gedekte tinten voor de acteurs, die maar hetzelfde blijft. En in de videobeelden die het hele stuk hun registrerende rol blijven spelen. Voor elk personage dat sterft, is een vaste plek gereserveerd tussen twee glazen wanden midden op het podium, iedere keer hetzelfde ritueel. Als er sprake is van een oorlog wordt dat nogal clichématig uitgedrukt door geram op trommels en gongen en het laten knipperen van de lampen in combinatie met het felle geflikker van stroboscopen.
Door het gebruik van deze terugkerende patronen, die maken dat er dus niet in specifieke situaties naar specifieke oplossingen hoeft worden gezocht, is na ongeveer een uur alle spanning al uit het stuk. Het openingsbeeld is indrukwekkend - je krijgt als toeschouwer even daadwerkelijk het gevoel dat je de stukken van Shakespeare ervaart zoals de mensen het in zijn tijd moeten hebben ervaren - maar al snel is iedere hoop op een onverwachte gebeurtenis compleet verdwenen.

Vertrutting in drie stappen
Ivo van Hove beoogde met deze voorstelling “de mechanismen die mensen tot een gezamenlijk besluit, tot een politieke moord, tot binnen- of buitenlandse oorlogen, tot verharding van standpunten of tot capitulatie brengen” centraal te stellen. Hij wilde dat doen door ‘Romeinse tragedies’ op te zetten als een grote conferentie over politiek waarin casestudy's gepresenteerd worden en waarin alle personages en scènes als illustraties bij die vraagstukken en dilemma’s dienen, en de videomontages het visuele, didactische materiaal vertegenwoordigen. De toeschouwer krijgt daarbij de rol van de deelnemer aan deze conferentie toebedeeld. “Een voorstelling als een onophoudende stroom van debatten en besluiten die daardoor als de politiek zelf wordt”, aldus besluit de regisseur in zijn inleiding.
Helaas, Van Hove weet in drie stappen dit gewaagde, spannende concept terug te draaien naar een stereotiepe, eindeloos durende en stoffige Shakespeare. Dat begint bij de bijna naadloze overgang van ‘Coriolanus’ naar het tweede deel van de voorstelling ‘Julius Caesar'. Die soepele las is op zich aardig maar bevestigt voornamelijk de gedachte dat de makers al hun troeven bereids op tafel hebben gegooid. En dat er waarschijnlijk niet veel meer gaat gebeuren dan de bekende (door Tom Kleijn vertaalde en ingedikte) tekst in de nu ook bekende stilering. Dan wordt opeens duidelijk waarom steeds de resterende tijd tot de dood van het eerstvolgende kopstuk wordt aangekondigd: vanaf dat moment is het voor het publiek inderdaad aftellen afgeblazen.
De tweede stap is het moment in ‘Antonius en Cleopatra’, als Octavius Caesar net - God weet waarom - heeft zitten tongen met zijn zus Octavia, en er opeens de nieuwste video van de Red Hot Chilipeppers met geluid en al van de schermen knalt. Als dit gebrek aan creativiteit is bedoeld om het publiek weer even wakker te schudden, dan is dat op zich al veelzeggend. In ieder geval is het ook de opmaat naar de derde en beslissende stap in Van Hoves vertrutting van zijn eigen Shakespeare.
Voor het laatste gedeelte van de voorstelling wordt het publiek verzocht het toneel te verlaten en weer keurig in de zaal te gaan zitten. Tot die tijd was het best leuk dat ze daar mochten zijn. Soms leverde dat op de videobeelden een mooi plaatje op. Wanneer bijvoorbeeld een proestende Cominius (Jacob Derwig) naast een timide eerstejaars-theaterschoolmeisje zat. Verder was er geen enkele vorm van interactie met het toch alom aanwezige publiek dat het voorgaande voorbeeld overstijgt. Oftewel; er is een situatie gecreëerd waar vervolgens helemaal geen gebruik van wordt gemaakt! En om nog maar eens te onderstrepen dat het publiek slechts vanwege visueel-esthetische redenen plaats mocht nemen op het toneel, worden de levende decorstukken voor de laatste anderhalf uur weer terug naar de vertrouwde plek verwezen. Met deze derde en laatste stap is het spannende totaalconcept van het begin weer gereduceerd tot de zoveelste opvoering van een repertoirestuk in de grote zaal.


Onbegrijpelijk
Dat ‘Romeinse tragedies’ eindigt met twee doodsaaie sterfscènes die ieder afzonderlijk wel zes uur lijken te duren, is hemeltergend én symbolisch erg toepasselijk voor de teloorgang van dit stuk, dat faalt te raken en bijna nergens de emoties beroert. Het is onbegrijpelijk hoe Ivo van Hove eerst een enorm pakket aan geweldige kansen presenteert om er vervolgens niet alleen geen gebruik van te maken, maar ook zijn hele aanpak weer teniet te doen. Wie zijn inleiding leest, begrijpt wat hem voor ogen stond maar niets daarvan wordt vanuit het stuk vertaald naar het publiek. Dat ziet toch echt hoofdzakelijk de lineaire, historische gebeurtenissen, iets dat Van Hove juist uit de weg wilde gaan. Daarbij heeft hij in zijn streven niet de psychologische maar de politieke mechanismen centraal te stellen, zijn acteurs in hun spel tot een grote afstandelijkheid geregisseerd, waardoor de meeste van de personages in een haast parodische, eendimensionaliteit worden geplaatst. Het goeddeels ontbreken van psychologische patronen – die nota bene het fundament van de politieke mechanismen vormen – scheept de acteurs op met keurslijven die hen niet passen. Daardoor komt een anders zo stabiel spelende en uitstekend acteur als Jacob Derwig in geen van zijn drie rollen echt tot zijn recht, krijgt Hugo Koolschijn niet de kans zijn sympathieke Julius Caesar verder uit te diepen, verdwijnt de prachtig gespeelde Portia van Karina Smulders veel te snel van het toneel, en moet zelfs toptalent Van Huêt knokken voor zijn plekje onder Ivo’s theaterzon.

Gezien:
‘Romeinse tragedies', Toneelgroep Amsterdam,
22 september 2007, Stadsschouwburg, Amsterdam
Foto’s: Jan Versweyveld
Website: www.toneelgroepamsterdam.nl