N.Q.Z.C. / Arkiologi
Het Toneelhuis

Traub zaait prachtige beelden en verwarring

Stem ook! Theaterliefhebbers geven deze voorstelling een:
staande ovatie (6) / open doekje (3) /applaus (2) /beleefd applausje (6) / geen applaus (5) of gooien met rotte tomaten (11).

Recensie door Justin Waerts

Na een lange voorbereidingstijd ging begin november in het Théâtre de la Ville in Parijs eindelijk de nieuwe creatie van Wayn Traub in première. En vorige week was Antwerpen aan de beurt. In de Bourla, de thuisbasis van Het Toneelhuis, kreeg de voorstelling ‘N.Q.Z.C. / Arkiologi’ een welverdiend maar bescheiden applaus.

Stel je het volgende experiment voor: onderzoekers sluiten een apin en haar jong op in een lege en afgesloten kooi. Terwijl de onderzoekers de bodem van de kooi steeds warmer laten worden, zoekt de apin naar een manier om zichzelf en haar jong niet te laten verbranden. Uiteindelijk heeft ze slechts twee opties: ze redt haar jong door haar eigen lijf als ondergrond te gebruiken, of ze legt de kleine op de kookplaat om zichzelf te sparen. Wat zal ze doen? Volgens acteur Didier De Neck het laatste, want hij beweert dat medelijden onnatuurlijk is. Medelijden is iets menselijks. Oudere dieren hebben betere overlevingskansen dan pasgeborenen. Dat is simpelweg de wet van de sterkste.

De bovenstaande scène is een voorbeeld van opofferen om door te kunnen gaan – hét thema waar de voorstelling ‘N.Q.Z.C.’ (spreek uit: ‘inquisitie’) van Wayn Traub om draait. Nadat Traub zich dit jaar met zijn acteurs terugtrok voor het vooronderzoek ‘Arkiologi’ (dat in een kleinere zaal in Antwerpen speelde), probeerde het gezelschap het gefragmentariseerde werk te verplaatsen naar de grote zaal. Ingrediënten die uit het onderzoek werden uitgekristalliseerd waren onder andere de vorm van het ritueel acteren (dat zo typerend is voor het werk van Traub) en het samenvoegen van middeleeuwse vertelling met sciencefictionverhalen. En het visuele resultaat mag er zijn. Qua vormgeving is Traub namelijk een kei van een regisseur.
Hij plaatst zijn acteurs Simonne Moesen, Ludmilla Klejniak, Jean-Benoit Ugeux en bovengenoemde Didier De Neck met minutieuze precisie op het podium. Daarnaast doet het strakke lichtontwerp (met hulp van Pierre Willems) direct denken aan grootse sciencefictionklassiekers als ‘2001: A Space Odyssey’ of ‘Close Encounters of the Third Kind’. De man schuwt de grote en kitscherige effecten niet. Maar de visuele kracht van de voorstelling schuilt in de wisselwerking tussen de acteurs en het licht; ze lijken regelmatig in elkaar over te vloeien. Op het ritme van klassieke en minimalistische elektronische muziek – die constant aanwezig is – achtervolgen de acteurs rode en groene laserstralen, en met lichtbollen in de handen weten ze op de meest onverwachte momenten uit de duisternis te treden, als prachtige futuristische renaissancebeelden, om er vervolgens weer in te verdwijnen. Oogverblindend mooi.
Maar Traub heeft het gefragmenteerde resultaat van zijn voorstudie niet geheel kunnen opheffen. En dit brengt de inhoud van de voorstelling aan het wankelen. Hij doet een dappere poging om drie werelden door elkaar te monteren, maar de scènes lijken soms te kort en staan teveel op zichzelf. Als geheel versterken ze elkaar niet. In een middeleeuwse fabel worden een aantal ethische vragen over de liefde gesteld, in de ruimte worstelt een astronaut – professor met verschillende fases uit zijn leven, en in de wereld van het onderbewuste probeert een danseres verlangens en angsten woordeloos uit te drukken. Traub werpt het publiek onder aan een poëtische ondervraging van de opofferingszin van de liefde. Zal de mens op eenzelfde manier handelen als de apin? Of hebben wij inmiddels zo’n sterke liefdesethiek voor de zwakken ontwikkelt dat wij onszelf zullen opgeven voor het voortbestaan van de ander? Helaas geeft Traub geen antwoorden.
Hij slingert zijn publiek heen en weer van verleden naar toekomst, waarin we een glimp mogen opvangen van de relatie tussen Orpheus en Eurydice, waarin astronauten en psychologen heden en verleden met elkaar delen, en waarin mens en dier gelijk zijn. Of toch niet? In de laatste scène stapt de astronaut uiteindelijk bovenop de danseres om zijn voeten niet te verbranden. Maar wat zegt dit over de mens? Traub gooit met vraagstukken en laat de toeschouwer vervolgens met een leeg gevoel achter. Af en toe trakteert hij zijn publiek op korte oneliners als ‘medelijden is onnatuurlijk’ of ‘de liefde is niets waard als het niet kan worden gedeeld’. Maar wat wil dat zeggen? Zijn dit conclusies? En zo ja, moet de redenering van die conclusies dan als een puzzel bij elkaar worden gezocht? Of wil Traub zijn publiek verloren achterlaten in een labyrint van liefde, gemis en verlangen? De bewuste keuzes omtrent de inhoud blijven dus wat vaag. Maar één ding heeft Traub in elk geval bereikt: ondanks de prachtige beelden verlaat ik verward de zaal, met een hoop onduidelijkheden op zak.

Gezien:
‘N.Q.Z.C. /Arkiologi ’ van Het Toneelhuis
17 november 2007, De Bourla, Antwerpen

N.Q.Z.C./ Arkiologi van Het Toneelhuis is opnieuw in 2008 op de volgende locaties te zien:
14 en 15 maart 2008 in de Rotterdamse Schouwburg.
29 maart 2008 in NTGent, België.
12 mei 2008 in de Koninklijke Schouwburg Den Haag.
22 mei 2008 in de Stadschouwburg Amsterdam.
28 t/m 30 mei 2008 opnieuw te zien in de Bourla, Antwerpen, België.
Foto’s: Koen Broos