Geruis
Jelte van Andel

De volledige bevrijding van het geluid

Voorbeschouwing door Gert-Jan Stam

Hoe luister je naar iets? Met deze vraag als uitgangspunt vormt bassist Jelte van Andel zijn muziektheaterstuk ‘Geruis’ dat vanaf woensdag 19 december te zien is in Het Veem Theater in Amsterdam. Vast staat dat de voorstelling wordt uitgevoerd door een mimespeler en twee muzikanten, maar verder is het zelfs voor de makers nog een verrassing wat er zal gaan gebeuren. Een experiment met ontvankelijkheid op het gebied van geluidbeleving.

Jelte van Andel ziet zichzelf niet zozeer als componist. Zelf spreekt hij liever van “muziekregisseur”. Hij heeft een voorliefde voor improvisatie en zoekt als muzikant graag de combinatie op met andere kunstdisciplines. Zo was hij als bassist al regelmatig in het theater te zien. Onder andere in de voorstelling ‘Grond’ van Boukje Schweigman en in ‘Whoiswhowaswhoistocome” van theatercollectief De Maan.
Daar heeft hij veel van geleerd over hoe die verschillende disciplines zich tot elkaar verhouden. “Ik voel me altijd te gast in het theater. Alsof ik me als muzikant alleen maar naar de wetten kan voegen die daar heersen. Het zijn ook eigenlijk twee verschillende talen. En als je die wilt combineren is het eerste waar je tegenop loopt al de vraag: wat doet die muzikant op het podium?”
Zijn eigen benadering is een hele andere. “Ik wil eerder theatermuziek maken dan muziektheater. ‘Geruis’ moet een concert worden dat tot de verbeelding spreekt. Ik hoop dat de fantasie van mensen wordt geprikkeld. Zoals de voorstellingen van Boukje Schweigman en Theun Mosk dat doen. Bij het ervaringstheater zoals zij dat maken is het voornamelijk het beeld waarin heel veel ruimte zit om je eigen inhoud er in te leggen. In deze voorstelling gebeurt het door middel van geluid.”

‘Geruis’ moet een onderzoek worden naar de verhouding tussen geluid dat je kunt benoemen, zoals een deurbel of een motorzaag, en abstract geluid, met andere woorden muziek. “Waar ik in deze voorstelling naar op zoek wil, is het tussengebied. Aan de ene kant heb je het omgevingsgeluid, zoals auto’s die voorbijrijden of een mobiele telefoon die afgaat. Dat zijn geluiden die je meestal meteen uitschakelt. Maar ik vind ze juist interessant. Want als je langer gaat luisteren, zul je er toch weer muziek in ontdekken. Zoals in het klassieke voorbeeld van de heipaal met echo. Het geluid van het heien is eigenlijk ritmisch. Als je de tijd en de rust neemt om daar naar te luisteren, wordt dat concrete geluid steeds muzikaler.
Aan de andere kant heb je dus het abstracte geluid. Daar heb je te maken met zaken als dat de aanblik van een instrument meteen een bepaald verwachtingspatroon oproept. Je hoeft maar een tuba te zien en je hebt al op voorhand een bepaalde voorstelling van wat je gaat horen. Je gaat eigenlijk meteen in een bepaalde luisterstand, waarin je eigenlijk niet meer helemaal ontvankelijk bent.
Dus je hebt enerzijds het omgevingsgeluid, dat je meestal probeert buiten te sluiten, en anderzijds muziek, waarbij je een bepaald verwachtingspatroon hebt. Ik ben nieuwsgierig hoe die twee verschillende manieren van geluid ervaren te combineren zijn. Want gevoelsmatig is er iets in mij dat zegt dat puur geluid en muziek niet per se van elkaar gescheiden hoeven te zijn. Ik zou eigenlijk de volledige bevrijding van geluid willen. Dat je elk geluid, zelfs muziek, weer kan horen voor wat het in zijn puurste vorm is.”
‘Geruis’ wordt dus op zijn zachts gezegd een experiment. Er is een mimespeler (Toon Kuijpers), een blokfluitist (Karolina Bäter) en een cellist (Nina Hitz). Van Andel speelt zelf niet mee. “Omdat ik mijn volledige aandacht wil hebben bij wat er in zijn totaliteit gebeurt. Als ik zelf zit te spelen zijn er zo veel dingen die afleiden, kleine worstelingen met jezelf en met je instrument. Als ik het totaal kan zien, kan ik de anderen beter feedback geven. En dat bevalt me heel goed.
Ik vind het ook heel leuk om nu eens verantwoordelijkheid te nemen voor dingen die ik ten aanzien van theater en muziek altijd gevonden heb. Zo is het bijvoorbeeld niet gebruikelijk dat je een groep mensen bij elkaar brengt en dat je vervolgens gaat uitzoeken hoe je het beste uit die mensen kan krijgen. Meestal is er een plan dat uitgevoerd moet worden en daar worden dan de mensen bijgezocht die daar invulling aan moeten geven. Die zitten dus al bij voorbaat vast in een opgelegd patroon. Bij dergelijke producties gaat het dusdanig over de genialiteit van degene die ervoor staat, dat er veel verloren gaat van wat de andere mensen kunnen. Dus ik zie deze voorstelling ook niet zozeer als mijn stuk. Het is meer dat ik de situatie mogelijk heb gemaakt en dat ik het aanstuur.”
In de keuze van zijn muzikanten komt die opvatting terug. “ Ja, de muzikanten waar ik nu mee werk, spelen eigenlijk toevallig blokfluit en cello. Toevallig in die zin dat ik niet vooraf op zoek was naar mensen die blokfluit en cello konden spelen. Ik heb deze twee gevraagd omdat ze allebei op een heel onderzoekende manier omgaan met hun instrument. Ze zijn ook überhaupt niet geïnteresseerd in categoriseren op muzikaal gebied en hebben juist een opvallende openheid naar klank. En die openheid, die nieuwsgierigheid is voor mij essentieel. Want ik wil eigenlijk het creatieproces op de toneelvloer krijgen.”
Het gaat dus over het opnieuw beleven van geluiden die je niet als muziek ervaart? “Ja, en andersom, het opnieuw beleven van muziek die je niet meer als geluid ervaart. Dat vind ik zelf de mooiste momenten: wanneer je verdwijnt in het geluid, dat je niet meer weet of het nu muziek of alleen maar geluid is. Ik stel me dat wel eens voor als een figuratief schilderij dat langzaam verandert in een abstract schilderij. En weer terug.
En ik hoop ook gewoon dat het mooie muziek oplevert. Ik ben namelijk helemaal niet tegen “mooi”. Dat is zeker in de moderne muziek een beetje een vies woord. Dat mag eigenlijk niet. Ik denk echter dat we dat hebben gehad. Al het hardcore- onderzoek is al gedaan. Nu is het weer de tijd om dingen bij elkaar te brengen. Ik wil het publiek echt de schoonheid van geluid laten beleven.”

‘Geruis’, Jelte van Andel is te zien op 18, 19 (premiére), 20 en 21 december 2007 in Het Veem Theater , Amsterdam.
De speellijst is te vinden op: www.hetveemtheater.nl