Fragmenten
het Zuidelijk Toneel

Provily kiest eigen pad langs menselijke interactie

21 december 2005 – Recensie

De Poolse theatermaker Thadeusz Kantor was de grote inspiratiebron voor Olivier Provily’s eerste grote zaalvoorstelling bij Het Zuidelijk Toneel (HZT). De belangrijkste les die de 35-jarige regisseur uit zijn nalatenschap heeft meegekregen, moet welhaast zijn: bewandel niet de betreden paden, kies je eigen weg. En zo schotelt hij zijn publiek met ‘Fragmenten’ een goeddeels ultratrage, sterk gefragmenteerde voorstelling voor, die zeker in de eerste helft in al haar eenvoud, schoonheid en verstilling meer raakt aan dans dan aan toneel.


Het eerste fragment. Nanette Edens en Marcel Osterop verbeelden het leven en de liefde in ongeveer twintig woordeloze minuten. Op de grote vloer slechts hun sneeuwblanke lichamen in foetushouding, spiegelend in de zwarte vloer en afstekend tegen de zwarte gordijnen die het decorloze podium omringen. In een subtiele, lichtblauwe belichting en een eindeloze stilte worden de jongen en het meisje geboren, leren ze op eigen benen staan, ontdekken ze zichzelf en vervolgens elkaar stap voor stap. Hun naakte lichamen zijn tijdens deze ‘balts’ tegelijk kwetsbaar en teer en sterk en gespierd. Aan het eind van de scène vrijen ze zoals geliefden dat doen, zonder een greintje banaliteit zachtjes hijgend en kreunend.
In volslagen stilte en volkomen donker lichten vervolgens letters op; poëtische teksten over woorden, over het leven zelf die herhaaldelijk terug zullen komen tijdens de voorstelling. Mooi, maar overwegend te diepzinnig om onmiddellijk te vatten, zeker als er ook nog dingen te zien en te horen zijn.
Te zien en te horen is er in het tweede fragment overigens erg weinig. Na wat voetstapjes in het donker staan er ineens zes mensen in onberispelijk zakenpak en met uitgestreken gezichten op het podium. Nog steeds geen decor, uitgezonderd een vleugel. Zeker twee geluidloze minuten staan de acteurs stil voor ze kleine stapjes zetten en positie kiezen tot ze op exact dezelfde afstand van elkaar op één lijn staan met de handen op de rug. En zo verplaatsen ze zich een paar keer, in de traagste slowmotion, beheerst en synchroon in pure, betekenisloze beweging.

Vooral in de eerste twee ‘fragmenten’ stelt de eigenzinnige theatermaker het geduld van de bezoekers danig op de proef. De twee verstilde scènes van samen, zeg, 40 minuten zijn te veel voor de onvolwassen volwassenen onder de bezoekers. In eerste instantie giebelen ze van ongemak, later gaan ze massaal roezemoezen en uiteindelijk stappen er zelfs flink wat op. Wie het gewoon durft te laten gebeuren, wordt beloond en ervaart tijdens dit ultieme vertoon van onthaasting een heerlijke rust die prachtig tegenwicht biedt aan de jachtigheid van alledag.
Bovendien zien zij ook de rest van de voorstelling. Te beginnen met deel 2 van fragment 2, dat door de verstilling heen breekt met zijn eigen geroezemoes nadat langzaam maar zeker interactie is ontstaan tussen de acteurs. Hun gedrag tijdens deze bedrijfsreceptie is een treffende demonstratie van de waarde van lichaamstaal. We horen een debiteuren-crediteurenbabbel over de declaratie van reiskosten en lunchkosten, maar zien een blonde man die overduidelijk zijn collega staat te versieren. Midden in de scène ontstaat een plenaire masturbatie die gladjes overgaat in enthousiaste borrelpraat, via slapstick terechtkomt in een filosofische beschouwing op het scheppingsverhaal en eindigt in een ordinaire caféruzie. Dat is overigens weer de opmaat naar een zotte ‘klassieke’ dansscène van de zakenlui op een bombastische polka.

In het derde fragment schetsen vogels van divers pluimage vanuit een grote kooi verschillende aspecten van gevangenschap en andere soorten van begrenzing. Een Joegoslavische vluchteling prijst het Nederland waaruit hij wordt weggestuurd; een man en een vrouw zitten vast in een relatie zonder intimiteit; een verwarde idioot noemt de rest van de wereld gek; een blond meisje zakt zonder iets te zeggen in elkaar door drank of drugs; een moslima danst in burqa een opzwepende dans en ontdoet zich van haar sluier waarvoor ze zich herhaaldelijk excuseert; en stripfiguur Lucky Luke treedt met een countrydansje buiten zijn kaders, voordat het hem jammerlijk mislukt zijn eigen schaduw neer te schieten.
Na een intermezzo waarin een meesterlijk gespeelde, aandoenlijke, nerveuze Emily (Irene Slotboom) met horten en storen vertelt over haar niet bepaalde opzienbarende leventje zien we in het laatste fragment eenlingen en stellen in dagelijkse situaties. De jonge acteurs hebben eerder vandaag weinig echt acteerwerk mogen laten zien. Maar hier exposeren ze stuk voor stuk hun vermogen om met hun realistische spel dat grote podium met die enorme roomwitte bank zo intiem en klein te maken dat je je voyeur voelt in hun respectievelijke levens.
En zo presenteren Olivier Provilyen zijn crew in hun eerste voorstelling voor HZT een experimentele en intrigerende zoektocht langs de menselijke interactie, met al haar mooie en minder mooie kanten.


Extra informatie
Alle delen van de voorstelling ‘Fragmenten’ zijn in het repetitieproces gaandeweg tot stand gekomen. Alleen de grove uitgangspunten kregen de acteurs vooraf op een briefje. Verder bouwde het gezelschap vanaf half oktober, natuurlijk gemasseerd door de regisseur, samen aan de contouren en de invulling; pas een paar weken voor de première op 16 december waren die zo goed als klaar.
Hoe dat verliep, is grofweg vastgelegd in het ‘Werkboek Fragmenten’, dat te koop is bij HZT en in de boekhandel (ISBN 90 6403687 x). Wie daarin een verklaring zoekt voor alles wat hij heeft gezien in de voorstelling, heeft pech: het is net zo fragmentarisch als de voorstelling zelf, tilt alleen tipjes van de sluiers op. Bovendien: in de paar weken dat het boekje werd samengesteld, opgemaakt en gedrukt is de uiteindelijke voorstelling pas echt definitief geworden. Desalniettemin biedt het boekje (120 pagina’s) een aardige rondleiding in woorden langs het het bijzondere werkproces van Provily’s eersteling voor HZT


Gezien:
Fragmenten door Het Zuidelijk Toneel
16 december, Stadsschouwburg Eindhoven


Foto’s: Mark Weemen