Ruis ik slecht verstaan/Bomans hoort u mij?
Cowboy bij Nacht/Nieuw Utrechts Toneel (NUT)

Opmerkelijk boeiende double bill over Bomans en Ruis

Stem ook! Theaterliefhebbers geven deze voorstelling een:
staande ovatie (32) / open doekje (10) /applaus (7) /beleefd applausje (8) / geen applaus (9) of gooien met rotte tomaten (10).

Recensie door Janneke Robers

In 1971 verbleef Godfried Bomans een week op Rottumerplaat voor het radioprogramma ‘Alleen op een eiland. Dagboek van een eilandbewoner’. Dagelijks werd hij geïnterviewd door de toen nog jonge presentator Willem Ruis. De Utrechtse theatergroepen Cowboy bij Nacht en Nieuw Utrechts Toneel (NUT) maakten er twee voorstellingen over vanuit een verschillend perspectief. ‘Ruis ik slecht verstaan’ laat de slechte conditie van de oude schrijver zien. ‘Bomans hoort u mij?’ speelt zich gelijktijdig af in de geïmproviseerde radiostudio te Warffum. Deze double bill van de jonge regisseurs Alexander de Vree en Greg Nottrot – die beide hun carrière begonnen in een zeecontainer op Over het IJ festival - is ingenieus met elkaar verbonden door de live radiogesprekken tussen Bomans en Ruis.

“Ik heb de hele nacht niet geslapen. Die panische gillen van die beesten boren door je slaap heen.” Buiten op het zandstrandje bij Overhoeks deelt Bomans na een lange eenzame nacht zijn frustraties over de radio met Ruis. De duizenden broedende meeuwen en een geveinsde koorts maken zijn leven niet gemakkelijk. Met overdreven maniertjes, spastische handgebaren en onbeholpen gezichtsuitdrukkingen geeft Wim Meeuwissen de instortende Bomans prachtig weer.
Gedurende de overwegend stille voorstelling ‘Ruis ik slecht verstaan’ ontstaat genegenheid voor de oude schrijver. Zijn verwoede pogingen zijn aanzien over de radio hoog te houden zijn aandoenlijk. Voordat het gesprek op de radio live gaat, trekt hij nog even zijn stropdasje goed, recht de rug en strijkt over de panden van zijn jasje. Het Nederlandse radiopubliek krijgt een prachtige voordracht over het wonderschone eiland. Met hem is er niets aan de hand. “Ik weet niet wat de mensen thuis te maken hebben met mijn particuliere moeilijkheden.”

Terwijl het jonge broekie Ruis (Guido Pollemans) hamert op echtheid, gevoelens en de religieuze beleving van de eilandbewoner, trekt deze zich juist steeds verder terug in halsstarrige mooipraterij. Het is een machtsstrijd tussen het ophouden van de schone schijn van de één en een poging emotionele radio te maken van de ander. Willem Ruis, alleen hoorbaar via de ijzeren radiopaal, is de ongevoelige presentator. (Mooi is dat de zendmast en Ruis voor Bomans één zijn. Hij knikt de paal toe, kijkt er vol verwachting naar of laat hem met een handgebaar achter zich liggen.)

Bomans, hoort u mij?
Hoe anders blijkt de werkelijkheid in de studio de volgende dag bij de voorstelling ‘Bomans hoort u mij?’. Daar probeert, net als Bomans op het eiland, ook Willem Ruis zich zijn nieuwe omgeving eigen te maken. Een immer lachende assistente dwingt hem voortdurend tot eten en drinken van dingen waar hij geen trek in heeft – blokjes kaas, melk en alcohol. Producent Gé Gouwswaard toont precies de lijn tot waar de jonge presentator mag komen. In pogingen een normaal radiogesprek te houden met Bomans wordt Ruis voortdurend onderbroken. Nu is ineens zichtbaar waarom hij zo’n vervelende stem opzet en waarom hij met zijn gedachten ergens anders lijkt te zijn. De twee anderen vormen een constante bron van irritatie.

Terwijl ‘Ruis slecht te verstaan’ heerlijk ingetogen is, is ‘Bomans hoort u mij?’ luid en vol humor. Het zijn niet alleen de pijnlijke scènes – de assistente die uit alle macht Ruis probeert te versieren - maar ook het overdreven jaren ’70 decor. Alles is in de kleuren geel, oranje of bruin met bloemen versierd en van plastic. De getailleerde broeken en de haarband met paardenstaart maken het plaatje compleet.
Hier in de studio (in de kantine van het Shell-gebouw) wordt zichtbaar dat het medium radio nog in de kinderschoenen staat. De reclames van Maggie worden telkens opnieuw ingezongen en vanaf een spiekbriefje voorgelezen, en de elpees moeten nog op de pick-up worden gelegd. Dat het destijds überhaupt mogelijk was met iemand op Rottumerplaat te praten, is een wonder. Bomans stem lijkt dan ook van eindeloos ver te komen. Zonder de schrijver in deze voorstelling te kunnen zien, klinken monologen vanaf het eiland inderdaad als oeverloos geouwehoer en zieligdoenerij.
Hoewel beide voorstellingen een totaal andere sfeer hebben, slagen zowel Cowboy bij Nacht als NUT erin echte mensen neer te zetten. De angst voor het verlies van macht en status sluimert door de gelikte buitenkant heen. Alle personages zijn typetjes waarbij de pantsers scheuren vertonen en hun strijd met de ander voortkomt uit onzekerheid.
Het is prettig te ontdekken dat de verwachting van wat er gelijktijdig gaande is in de andere voorstelling niet klopt, en dat deze aanname onterecht het beeld van Ruis als machtswellusteling heeft versterkt. Mede daardoor zijn de radioconversaties, die in beide voorstellingen een andere rol hebben, nog steeds interessant als ze voor de tweede maal te horen zijn, maar nu vanuit een ander perspectief worden getoond. Zoals Bomans zelf al zegt "is het anders als je de ogen van de ander niet ziet.”

Gezien:
‘Ruis ik slecht verstaan’, Cowboy bij Nacht i.s.m. Nieuw Utrechts Toneel
3 juli 2008, strandje Overhoeks, Over het IJ festival, Amsterdam
‘Bomans hoort u mij?’, Nieuw Utrechts Toneel i.s.m. Cowboy bij de Nacht
4 juli 2008, Shell kantine Overhoeks, Over het IJ festival, Amsterdam
Voor meer informatie: www.overhetij.nl
Foto’s: Yereth Jansen