TM online
Ritsaert ten Cate/In Memoriam

Men doet wat men kan en zodoende blijft er heel wat liggen

Op 5 september 2008 overleed toneelvernieuwer, theatermaker, filosoof en beeldend kunstenaar Ritsaert ten Cate op zeventigjarige leeftijd. Als bevlogen initiator en kritisch stimulator liet hij een onuitwisbare indruk achter op de (inter)nationale kunstwereld.

Door Loek Zonneveld

Geheugenverlies leidt niet zelden tot grove vormen van versimpeling. Binnen simplistische denkkaders was Ritsaert ten Cate van de allereerste tot de allerlaatste plaats ‘die man van Mickery’, grootgrutter en meesterimporteur van theatrale halve garen, gastheer van een eindeloze reeks dak- en thuislozen uit het toneelspectrum van Los Angeles tot Tokyo. Een typische vertegenwoordiger van de jaren zestig en zeventig die bij zijn leeftijdgenoten het kijken naar en het denken over theater heeft beïnvloed en omgebogen. Nadat hij Mickery in 1991 had opgeblazen stichtte hij de opleiding DasArts, voor aspirant podiumkunstenaars die hun aspirantenstatus net dachten te zijn ontgroeid. Na de spreekwoordelijke seven year itch vertrok hij om als jong en veelbelovend beeldend kunstenaar van tegen de zestig te gaan studeren aan MoMA-New York en de Rijksacademie in Amsterdam. Hij exposeerde en had een eigen galerie/studio die hij Touch Time doopte. Zijn hele actieve leven bleef hij met voordrachten, essays en ingezonden brieven een pain in the ass van beleidsmakers in de (podium)kunsten.
Tot zover een denkbaar lemma over Ritsaert ten Cate in de nog niet geschreven mini-encyclopedie Bluff Your Way In Dutch Theatre.

Ritsaert ten Cate was een man die vele levens leidde. Het intrigerende, of liever: het wonderschone, was dat die levens niet achter elkaar verdwenen maar in elkaar opgingen, als overvloeiers, waarvan de schoonheid ligt in die luttele seconden waarin het ene beeld en het andere in elkaar bestaan, in wat net nog was en in wat straks gaat komen. Het zou een metafoor kunnen zijn voor Ten Cates bestaan: een nieuw krachtenveld verschijnt al terwijl het vorige nog volop werkzaam is. Allebei niet dwingend maar dringend aanwezig, niet vechtend voor een plek op de eerste rij maar zoekend naar een noodzaak. Hij was daarin begiftigd met een onverzettelijke koppigheid, doordrenkt met de alomtegenwoordige overlevingshumor waarmee hij iedere nieuwe minister of staatssecretaris voor de kunsten en al hun ambtenaren keer op keer verblufte en pareerde. Als in de afgelopen halve eeuw iemand binnen het ijdele kunstenaarsuniversum opereerde naar het adagium van Annie M.G. Schmidt (‘zeur niet!’) dan was het Ritsaert ten Cate. Heel veel mensen danken juist aan hem hun moed en doorzettingsvermogen; vaak zonder het in de gaten te hebben gehad, want hij gaf die kracht bijna losjes uit de pols door, onnadrukkelijk, als een tedere Aufforderung zum Tanz.

Deel van dat zachte spel, want een spel was het zeker ook, was zijn socratische methode om de creativiteit in iemand los te peuteren. Menig potentieel deelnemer aan het programma van de school-die-geen-school-wilde-zijn, DasArts, zal zich die ene vraag herinneren die Ritsaert ten Cate nooit moe werd te stellen: ‘Help me herinneren, kun je nog even zeggen waarom iemand langer dan drie minuten in je werk geïnteresseerd zou moeten zijn?’ Een bloedlinke vraag – hij kreeg hem zelf voor zijn kiezen toen hij in de MoMA-studio in New York beeldend werk van hemzelf liet zien – maar een noodzakelijke. Ten Cate: ‘Eigenlijk is het een vraag die het universele dilemma weergeeft dat de creatieveling met enige regelmaat belaagt, wanneer na noeste arbeid wordt gekeken wat dat dan wel opleverde. Of het nu om beeldende kunst, een tekst, een muziekstuk, materiaal voor een theatervoorstelling gaat, die momenten van onzekerheid hebben we allemaal.’ En: ‘Het heeft ook alles te maken met de vraag of het gemaakte zich in de tijd laat verstaan en dan en daar zijn betekenis kan krijgen. Eeuwigheidswaarde laat ik dan maar even in het midden, hoewel ik vermoed dat het daar steeds minder om gaat. Het is immers al een hele klus hier en nu boven de ruis van alledag uit te komen en een zeggingskracht te creëren waar de goegemeente niet omheen kan.’
De titel voor het gesproken essay waaruit bovenstaande citaten komen, leende Ten Cate grijnzend van Marten Toonder en diens stripfiguur butler Joost, in dienst bij Olivier B.Bommel: Men doet wat men kan en zodoende blijft er heel wat liggen. Hij noemde het een Toonderiaanse paradox die gelukkig maakt. ‘Het gebied waarin we werken bestaat niet. Dan hebben we dus nu alle vrijheid daarin de spelregels die we niet (meer) willen gebruiken aan onze laars te lappen. En met grootse, vernuftige creativiteit in te vullen.’ Ten Cate citeert vervolgens met instemming Harold Pinters aanvaardingsrede voor de Nobelprijs: ‘Waarheid in drama is altijd vluchtig. Waarheid vind je net niet. Maar de zoektocht ernaar is verslavend. Je vindt het net niet, maar je moet wel. Het zoeken is de motor (Ten Cate voegt toe: én de voorwaarde, LZ). Het zoeken is je opdracht. En vaker wel dan niet struikel je over waarheid in het duister, in botsing ermee, of met nog net het besef van een beeld of vorm die gerelateerd lijkt aan de waarheid. Er zijn verschillende waarheden, nooit één. En die waarheden dagen elkaar uit, gruwen van elkaar, weerspiegelen elkaar, negeren, plagen of verbinden elkaar.’ Ziedaar de paradox waarin volgens Ten Cate een soort oergeluk is verborgen, want ‘het zoeken naar waarheid is een fundamentele menselijke behoefte. We moeten de energie blijven opbrengen het onmogelijke mogelijk te maken.’ Ten Cate heeft die woorden zijn hele werkzame leven geleefd, ze in alle toonaarden herhaald.

Winnie the Pooh
Ritsaert ten Cate is op 29 mei 1938 geboren in Almelo. Zijn grootvader van vaders kant, H.E. ten Cate, was een van de laatste grote textielbaronnen uit de Achterhoek en een fanatiek kunstverzamelaar. Zijn grootvader van moederskant was de acteur, regisseur, ontwerper en toneelvernieuwer Eduard Verkade. Op een jeugdfoto uit 1950 roeit de twaalfjarige Ritsaert (rug naar de fotograaf) zijn toneelopa door de Vecht bij Breukelen. De man (72 op dat moment) die zijn vernieuwingssporen door het theater al achter zich heeft liggen, wordt door het water voortbewogen door een twaalfjarig jochie dat die estafettestok straks gaat overnemen. Zijn ouders scheiden, hij belandt op een kostschool in Laag Keppel, waar hij Mailer en Borchert leest, luistert naar Stan Kenton en de hoofdrol speelt van de moordenaar in de schoolproductie Dial M for Murder (U spreekt met Uw moordenaar). Vanaf 1962 is Ten Cate betrokken bij allerlei multimediale producties: modeshows met bewegende projectieschermen, animatiefilms, muziekdocumentaires en gesponsorde programma’s voor de commerciële zender op het REM-eiland, de verre voorloper van ‘de grootste familie van Nederland’, de TROS.
In 1965 wordt in een verbouwde boerderij te Loenersloot (twintig minuten rijden van Amsterdam) Club Mickery Mickery geopend met het eerste Europese televisieconcert van Nina Simone; knallend neveneffect is een stroomstoring waardoor heel Loenersloot ‘op zwart’ gaat. Na een aantal eigen toneelproducties, waaronder De meiden van Genet in een all male cast, wordt Mickery het podium voor internationale theatervernieuwers die dan nog nauwelijks podia hebben: La Mama, The Performance Group, The Wooster Group, Pip Simmons, het Bread & Puppet Theatre, Shuji Terayama, Cricot 2 van Tadeusz Kantor, de Needcompany van Jan Lauwers. Na zeven jaar verhuist Mickery naar de Amsterdamse Rozengracht. Ten Cate c.s. hebben er mede de hand in dat de eerste internationale doorbraak van Robert Wilson (Deafman Glance) en Peter Sellars (Ajax) in Nederland zijn te zien. Men blijft vanuit Mickery ook eigen projecten entameren, zoals Fairground en Fairground 84 en Rembrandt and Hitler or me.
Na zevenhonderd projecten en geïnviteerde groepen houden Ten Cate en Mickery het in 1991 voor gezien met een tien dagen durend festival rond het Amsterdamse Leidseplein, Touch Time. Theatermaker Jan Lauwers vraagt Ten Cate vervolgens (‘als amateur’) mee te spelen in de Needcompany-productie Antonius and Cleopatra die door heel Europa op tournee gaat. Over die ervaring schreef hij wonderschoon in zijn essaybundel Man looking for words.
Korte tijd later wordt hij van amateur en verbaasde leerling de Maestro-Leraar die altijd al in hem moet hebben gehuisd: Ten Cate is de eerste initiatiefnemer voor De Amsterdamse School Advanced Research in Theatre and Dance Studies, DasArts, een postacademische studie voor regisseurs, choreografen, mimekunstenaars en toneelontwerpers. Ten Cate: ‘I'd like to begin by examining an old cliche, the experience of a lifetime. What can this expression mean in a time when far too many people are content to aspire to their fifteen minutes of fame? What has changed? More specifically, what has changed in the arts?’
Hij resideert met DasArts in enkele nog-net-niet-vervallen bijgebouwtjes en een paar containers op het Westergasfabriekterrein te Amsterdam, maar zijn werkterrein (en de herkomst van zijn gastdocenten) is de wereld, indachtig de wijsheid van de man die op cultuurpolitiek gebied voor Ten Cate misschien een leraar was, de sociaal-democratische denker en doener op het terrein van de kunsten, Jan Kassies. Die wijsheid luidt: ‘Binnen en buiten, dat is hetzelfde. En als je het binnen even niet meer weet, dan ga je het buiten maar zoeken.’ Na zeven jaar DasArts is Ten Cate weer weg, geheel in stijl, per slot van rekening: men doet wat men kan en zodoende blijft er heel wat liggen! Als ‘zijn’ DasArts in 2007 in zwaar weer dreigt te belanden, is-ie weer even terug, behoorlijk ziek al, maar dat puberende kind kan hij niet in de steek laten. Een belangrijk deel van zijn beeldend werk is dan tentoongesteld en geboekstaafd in een prachtig uitgegeven momentopname van wat hem dan en altijd al bezighoudt, onder de eenvoudige titel Just about now.
Ritsaert ten Cate hield van A.A. Milnes Winnie the Pooh, zoals bekend ‘a famous Bear of Little Brain’. Een paar verhalen kon hij, bijna verliefd glimlachend, uit zijn hoofd citeren. Waaronder die waarin Pooh en zijn maatjes, onderweg naar huis, verdwaald in een dikke mist, rondjes lopen om een put. Rabbit zegt tegen Pooh: ‘We'd better get on, I suppose, which way shall we try?’ Pooh antwoordt: ‘How would it be if as soon as we’re out of sight of this Pit, we try to find it again?’ Rabbit moppert sjagrijnig terug: ‘What’s the good in that?’ Het antwoord van Pooh is mild: ‘Well… we keep looking for Home and not finding it. I thought that if we looked for this Pit, we'd be sure not to find that, which would be a Good Thing, because then we might find something that we weren't looking for, which just might be what we were looking for, really.’
Waaraan Ritsaert toevoegde: ‘You’re the key. Be Pooh. Forget about the Rabbit questions.’

Dit artikel werd eerder gepubliceerd in de TheaterMaker (TM), tijdschrift over theater, muziek & dans, nummer 7 (oktober 2008) jaargang 12. Voor meer informatie over TM en abonnementen: www.theatermaker.nl