Slachtlam
BAFF

Aan de keukentafel bij een goede Duitser

Stem ook! Theaterliefhebbers geven deze voorstelling een: staande ovatie (2) / open doekje (6) /applaus (5) /beleefd applausje (5) / geen applaus (6) of gooien met rotte tomaten (3)

Recensie door Mayke Klomp

Het gaat over “de mens onder de Duitse helm,” of zo prijkt op de affiche van ‘Slachtlam’ de eerste nieuwe BAFF productie van het seizoen. De bewerking van het waargebeurde levensverhaal van Jan Montyn, een Nederlander die tijdens de tweede wereldoorlog vocht aan Duitse zijde, is niet alleen een portret van een individu maar ook een schets van de oorlogvoerende mens.

Het verhaal van Jan Montyn is beklijvend; een jongen die uit de sleur van het gereformeerde milieu in Oudewater wil ontsnappen en zich daarom na een aantal spannende Wehrsport kampen vrijwillig laat inlijven bij de Duitse marine. Zijn motieven zijn niet onherkenbaar en zijn onwetendheid achteraf onmiskenbaar schrijnend. Maar de Montyn die acteur Yorick Zwart en regisseur Ludo Hoogmartens laten zien is niet iemand die ons even komt vertellen over vroeger, gewapend met een lange dramatische monoloog. Het is weer eens wat anders. Ontspannen gekleed in zijn joggingbroek vertelt Zwart als Montyn zijn geschiedenis alsof het publiek aan zijn keukentafel zit. Montyn is een stoere vent die niet zomaar in huilen uit zou barsten. Hij haalt herinneringen op, vertelt anekdotes, bakt een pannenkoek.
Montyn wordt zo een tastbaar persoon, een persoon van nu, en brengt de geschiedenis dichtbij. De huiselijkheid creëert een vals gevoel van veiligheid, want de destructieve oorlog leeft nog wel degelijk in hem. Hij vertelt over hoe hij na de oorlog er toch niet los van lijkt te kunnen komen. Op de vlucht voor zijn verleden vindt hij steeds zijn toevlucht in een nieuwe oorlogssituatie, en zelfs wanneer hij nergens gelegerd is, spoken de verschrikkelijke herinneringen door zijn hoofd. Tegenwoordig zouden we dat een posttraumatische stress stoornis noemen.
Deze gelaagdheid wordt vooral verbeeld door het decor en het gebruik van licht en geluid. De familiaire setting wordt soms abrupt onderbroken met een onwerkelijke droomsequens. Het licht springt uit en er klinkt geruis uit tientallen kleine beeldschermpjes die rondom het podium staan opgesteld. Nu zien we dat Montyn zijn pijn ontkent, maar als hij ’s nachts alleen is laten de trauma’s zich niet verdringen. Hij is langzamerhand gek aan het worden en zelfs van achter de keukentafel zien we het gebeuren. Geluidskunstenaar Wim Lots ondersteunt deze beweging met diepe basgeluiden die Montyns leed verbeelden, en de meest uiteenlopende geluidseffecten die duidelijk maken dat hij ze niet meer helemaal op een rijtje heeft.
Op iets grotere televisieschermen presenteert filmmaker Arjen Hosper kleurige beelden die associatief verband houden met het verhaal. Vlagen van oorlog en hallucinaties van het vredige Oudewater. Te midden van het volledig zwarte decor springen deze filmpjes eruit. Ze geven een impressie van Montyns onrustige zielenroerselen. Tegelijkertijd is er nog iets heel anders aan de hand met de beeldtaal van deze enscenering. Onverstoorbaar op de achtergrond is een vrouw bezig met een opsomming van alle oorlogen uit de geschiedenis. Dat is uiteraard nogal een lange lijst. Veel van de muziek die is gekozen door Lots klinkt als iets uit het Midden-Oosten. Hiermee lijkt gesuggereerd te worden dat we Montyns oorlogsverhaal breder kunnen trekken. Het noodlot van de soldaat is van alle tijden en wordt ook vandaag nog geleefd. Deze licht moralistische ondertoon maakt wel dat Montyns verhaal ook voor vandaag nog van belang is. Hoewel het geheel van de scenografie in het prachtige gerestaureerde BAFF theater er erg goed uitziet, zorgen de meerdere betekenislagen soms voor tegenstrijdigheid waardoor het geheel aan kracht inboet. Het ene scherm vertelt iets anders dan het andere scherm, het ene muziekje zegt iets anders dan het volgende. Maar dankzij een strak lichtplan en een goed gestructureerde tekst (bewerking van het boek “Montyn” van Dirk Ayelt Kooiman) blijft het toch nog duidelijk.
Ludo Hoogmartens heeft met dit regiedebuut veel willen vertellen en uitproberen. Vooral hoe hij, met dank aan Yorick Zwarts acteerprestatie, de afstand tussen tussen acteur en publiek weet te verkleinen is verrassend en blijft bij. Zeker iets om op verder te borduren.

Gezien:
‘SLACHTLAM’, BAFF
14 oktober, BAFF, Antwerpen
Voor achtergrondinformatie: www.theaterwiki.nl
De speellijst is te vinden op: www.baff.be
Foto: Koen Broos