Bitef 2009, Interview met Jovan Cirilov

Misschien ligt de toekomst van het theater in de komische avant-garde

Interview door Gert Jan Stam

In Belgrado, Servië, vond afgelopen september voor de 43ste keer het Belgrade International Theatre Festival plaats, beter bekend als Bitef. Het festival stelt zich al sinds zijn oprichting ten doel de allerlaatste ontwikkelingen uit de internationale theaterwereld te presenteren aan een internationaal publiek. Zo was er dit jaar de Europese première van “Blue Dragon”, het nieuwste stuk van de canadees Robert Lepage en waren er naast vooruitstrevende Servische producties ook voorstellingen te zien van Rimini Protokol en het Nederlandse Hotel Modern. Toneelschrijver Gert-Jan Stam was te gast op het Bitef en sprak met een van de oprichters, Jovan Cirilov. Deze bijna tachtigjarige theatergrootheid wist het festival de afgelopen decennia ondanks wisselende regimes, oorlogen en politieke sancties, met een ongekende wendbaarheid op het hoogste niveau te houden.

GS: Hoe is het Bitef 43 jaar geleden ontstaan?
JC: Dan moet ik op de eerste plaats zeggen dat ik één van de twee oprichters ben. De andere is Mira Trailovic, die ook de initiatiefneemster was van Atelier 212. Een avant-garde theater in Belgrado, dat in 1954 als o peningsvoorstelling “Wachten op Godot” bracht. Dat stuk was indertijd verboden in bijna alle Oost-Europese landen behalve Polen. In voormalig Joegoslavië werd het opgevoerd, ondanks protesten van bepaalde politici die vonden dat het inging tegen het officiële optimisme van het sociaalrealisme.
Joegoslavië was in die tijd een land dat relatief makkelijk te bezoeken was voor mensen uit de andere Oostbloklanden, die over het algemeen nooit een visum konden krijgen om naar het westen te reizen. Voor westerlingen was het op een vergelijkbare manier een makkelijk toegankelijke plek om in aanraking te komen met de cultuur uit landen van achter het IJzeren Gordijn. En dan kwamen er ook nog de mensen uit de “Derde Wereld”, zoals de landen die niet bij de NAVO of het Warschaupact waren aangesloten werden genoemd. Dus voormalig Joegoslavië was eigenlijk een soort kruispunt. Vanuit die situatie ontstond het idee om een internationaal theater festival in Belgrado te organiseren waar we mensen van over de hele wereld wilden informeren over de laatste ontwikkelingen in het theater. Aldus vond in 1967 de eerste editie van Bitef plaats.
GS: Mira Trailovic en U zagen dus een politieke mogelijkheid om dit festival te beginnen?
JC: Weet je, het grappige is dat dit festival in eerste instantie werd omarmd door de politiek! Want wat veel mensen vergeten is dat er zelfs binnen een één partij systeem verschillende ideële stromingen zijn. Dat was zelfs zo onder de communistische regimes van de Sovjet Unie. En in het toenmalige Joegoslavië was er een groep politici die de kruispuntgedachte, waar ik het net over had, helemaal in de lijn vond passen van het buitenlandse beleid van Tito. Met name de Minister van Cultuur sprak het idee erg aan. Hij steunde het project niet alleen maar regelde ook de financiering. Het festival is eigenlijk in het leven geroepen door de gemeenteraad van Belgrado.
Daarnaast is het ook belangrijk om te weten dat Mira Trailovic, met wie ik het festival ben begonnen, weliswaar geen lid was van de partij maar desalniettemin een enorme autoriteit had en ook een enorme energie. Helaas is zij twintig jaar geleden overleden.
Maar goed, het festival werd dus allereerst omarmd door de politiek. Vervolgens door het publiek. En we hebben altijd een geweldig publiek gehad, dat volledig begrip had voor wat we probeerden te doen en die ook constant vroegen om meer, beter, nieuwer en de nieuwste producties. Toen werd het festival pas geaccepteerd door de elite van het publiek, te weten de critici en de theaterwetenschappers. Toen door de Joegoslavische regisseurs. En de acteurs in Servië hebben het tot op de dag van vandaag nog niet geaccepteerd.

GS: Waarom niet?
JC: Omdat die buitengewoon conservatief zijn. [lacht]
Tenminste, sommige dan. Je hebt natuurlijk de jonge generatie, die ik beschouw als de kinderen of zelfs de kleinkinderen van Bitef. Maar onze regisseurs waren aanvankelijk ook erg conservatief. Zij werden helemaal niet geïnspireerd door het Bitef, maar dat is veranderd. Je zou kunnen zeggen dat ze volwassen aan het worden zijn.
Een van de problemen is dat Stanislavsky nog steeds op een uiterst conservatieve manier wordt gedoceerd. Ik vind hem een buitengewoon inspirerend theoreticus, pedagoog en iemand met een uniek vermogen acteurs te vormen. Als je zijn werk op de juiste manier leest dan is h fantastisch. Maar de leraren hier in Servië interpreteren hem op de klassieke manier. Wat gelukkig langzaam aan het veranderen is, het wordt iets beter. De faculteit Dramaturgie in Belgrado is bijvoorbeeld heel erg goed.

GS: Het festivalthema dit jaar is ‘Crisis of capital, theatre of crisis’. In hoeverre heeft de huidige economische crisis zijn effect op het festival?
JC: Ik ben gezegend met het vermogen om me aan te passen om te kunnen overleven. Ik ben niet voor niets een dinosaurus in de wereld van de internationale theater festivals. We organiseren het Bitef al 43 jaar. In een land met een zo’n gecompliceerde geschiedenis als het onze. We hebben zo veel veranderingen gezien. Van Tito en toen tien verschrikkelijke jaren Milosovic tot en met de lastige overgangsperiode waarin we nu zitten. Deze economische crisis is weer de zoveelste uitdaging.
Gelukkig hebben we de financiële steun van de gemeente Belgrado, onze hoofdsponsor JAT en nog heel veel kleine sponsors. Het is zo dat we dit jaar een kleiner programma hebben maar ik zie dat helemaal niet als een slechte ontwikkeling. We kunnen ons nu zelfs veel beter concentreren op wat we wel hebben.
Ik maak me eerlijk gezegd meer zorgen over de Gay Pride Parade van aanstaande zondag. Dat wordt echt heel gevaarlijk met al die hooligans en agressieve conservatieven hier in Servië. Maar dat is weer een ander verhaal.

GS: U heeft filosofie gestudeerd. Hoe bent U in het theater beland?
JC: Oh, als student schreef ik voor een krant en ik was vanaf het begin meteen geïnteresseerd in theater. Ik had ook als zesjarige al mijn eigen poppentheater en in de provinciestad waar ik vandaan kom heb ik eigenlijk mijn hele leven veel aan acteren gedaan. Ik studeerde weliswaar Filosofie maar met de nadruk op Esthetiek. Op een gegeven moment werd ik door het Yugoslav Drama Theatre uitgenodigd om de repetities bij te wonen omdat ze onder de indruk waren van wat ik schreef. Nu was dit nog in een tijd dat er nog niet zoiets was als dramaturgie. Toen werd ik regieassistent, werkte een tijdje in de bibliotheek en na twintig jaar schopte ik het tot Artistiek Directeur van het Yugoslav Drama Theatre. Dus ik heb me langzaam ontwikkeld in de praktijk.

GS: Een van de voorname gasten van het festival is Hans-Thies Lehman. U bent zelf schrijver. Ziet U nog een toekomst voor teksttheater in deze postdramatische tijden?
JC: Ik hou van theater omdat het, in vergelijking met bijvoorbeeld literatuur,heel levendig is en dramatisch. Op een bepaalde manier is het heel beperkt omdat het uitgevoerd wordt door mensen maar op het zelfde moment staat het publiek bijna in direct contact met diegene die de kunst aan het creëren zijn.
Tegenwoordig zijn zo’n beetje alle voorstellingen postdramatisch. Dat wil niet zeggen dat het per se non-textueel is, het kan ook tekst gebaseerd zijn, maar personen, karakters, plot en dat soort dingen worden niet meer geclassificeerd. En veel theatermakers volgen deze trend. Want ik zie het echt als een trend. Europeanen hebben nu eenmaal de traditie om fenomenen die ze waarnemen te generaliseren. In de jaren 90 hadden we het Postmodernisme en nu is het weer PostDramatisch. Maar er zal spoedig wel iemand komen die een modieuze term bedenkt die de ouderwetse toneelschrijvers weer naar voren schuift.

GS: Een andere opvallende ontwikkeling waar Bitef dit jaar aandacht aan besteed is ‘cyber theatre’. Wat is dat?
JC: Ja, mensen vragen zich altijd af wat dat is, ‘cyber theatre’. Voor mij is het gewoon theater op internet..

GS: Ziet u dat als een serieuze ontwikkeling?
JC: Nee, het is te technisch. Een ‘cul de sac’ zouden de fransen zeggen. Ik zie theater niet die kant op gaan.

GS: Denkt u dat het theater tegenwoordig veel concurrentie heeft te duchten van media als film en computergames?
JC: Het theater incorporeert juist die media. Al in 1920 waren theatermakers bezig met geprojecteerde beelden. Nieuwe technieken worden altijd meteen gebruikt, of misbruikt misschien. Ongeveer vanaf het moment dat de elektriciteit werd uitgevonden bijvoorbeeld, werd het al toegepast in het theater. Hetzelfde geldt voor de cinematografie. Maar wat voor techniek theatermakers ook gebruiken, het artistieke resultaat blijft altijd afhankelijk van hun talent.
Theater is een van de meest flexibele kunstvormen. Dat moet ook wel want het kan alleen maar bestaan ten opzichte van een aanwezig publiek. Het moet de gevoeligheid kunnen volgen van dat publiek, dat vele verschillende alledaagse levens vertegenwoordigd.
Theater is een van de meest levendige kunstvormen. Het leven maar ook de geschiedenis is gecompliceerd. In de tijd van het sociaalrealisme was het bijvoorbeeld heel belangrijk om abstract theater te maken omdat dat inging tegen de boodschap van het communisme. Het was een reactie. Het was vooruitstrevend. In ’56 was het meest abstracte en tegelijkertijd minst sociaal betrokken toneelstuk “Wachten op Godot” maar feitelijk was dat een politiek stuk omdat het inging tegen de esthetiek van die tijd.
Op het Bitef van dit jaar is het interessant dat bijna alle voorstellingen sociaal betrokken zijn. De afgelopen tijd heeft zich een soort sociale betrokkenheid ontwikkeld die heel anders is dan die van bijvoorbeeld Ibsen, en die zich juist manifesteert in extreme vormen. Wij hebben bijvoorbeeld het stuk “Airport Kids”, waarin de rollen van kinderen wiens ouders tussen verschillende culturen leven wordt gespeeld door zulke kinderen zelf. En Rimini Projekt presenteert in “Das Kapital” verschillende ‘specialisten’, van wetenschappers tot gewone arbeiders, die allemaal hun zegje doen over Marx’ werk.

GS: Uw interesse schijnt meer uit te gaan naar korte stukken, niet waar?
JC: Ja, absoluut. Ik heb zelfs twee anthologieën samengesteld met korte stukken.

GS: Waarom korte stukken?
JC: Omdat het bizar is.

GS: Op welke manier?
JC: Omdat ze kort zijn.
Veel beroemde auteurs hebben korte stukken geschreven. Zoals mijn dierbare Beckett, die er erg trots op was, of Chekov. Soms is een kort stuk als een grap, zoals bijvoorbeeld een stuk van een Amerikaanse schrijver, dat in mijn tweede anthologie stond:
“Kunt u mij vertellen waar het Central Park is?”
“Ik heb geen idee”
“Nou, dan overval ik u hier wel.
Dat is het hele stuk. Het is een grapje maar het kan worden opgevoerd. Iemand ontmoet die man. Misschien heeft hij een pistool. Misschien rent hij na afloop weg, of hij vermoord hem of zoiets. Het is een dramatische situatie.
Veel korte toneelstukken zijn grappig. Maar die van Beckett niet. Die van hem zijn niet grappig, het is vaak niet meer dan een situatie. Zoals zijn beroemde “Breath”, dat alleen maar bestaat uit een acteur die adem haalt. Dan zijn er nog de korte stukken van Chekov die vooral erg Chekoviaans zijn. Er zijn vele verschillende soorten korte toneelstukken.

GS: U heeft gezegd dat er dingen aan het veranderen zijn in het Servische theater maar dat het conservatisme nog hardnekkig is. Wat denkt u dat het Servische theater andere, buitenlandse toneeltradities te bieden heeft?
JC: Ha, lastige vraag. Daar heb ik nooit echt over nagedacht maar ik denk dat we erg sterk zijn in komedieschrijven. Aan de wieg van ons hedendaagse theater staat Alexander Popovic, die in de avant-garde stijl van het absurdisme schreef. Hij heeft aangetoond dat ons theater niet zo donker is als dat van Beckett maar meer geestig als het werk van Ionesco, die overigens op de Balkan geboren is. Dus misschien ligt de toekomst van ons nieuwe theater in de komische avant-garde.