Interview met Anja Susja, Bitef 2009

Ik ben altijd blij als ik iets zie dat nog niet door het internationale festivalsysteem is gecorrumpeerd

Door Gert Jan Stam

In Belgrado, Servië, vond afgelopen september voor de 43ste keer het Belgrade International Theatre Festival plaats, beter bekend als Bitef. Het festival stelt zich al sinds zijn oprichting ten doel de allerlaatste ontwikkelingen uit de internationale theaterwereld te presenteren aan een internationaal publiek. Zo was er dit jaar de Europese première van “Blue Dragon”, het nieuwste stuk van de canadees Robert Lepage en waren er naast vooruitstrevende Servische producties ook voorstellingen te zien van Rimini Protokol en het Nederlandse Hotel Modern. Toneelschrijver Gert-Jan Stam was te gast op het Bitef en sprak met Anja Susja. Zij is de directrice van het Little Theatre “Duško Radović” in Belgrado en doet sinds 2006 samen met artistiek leider Jovan Cirilov de programmering van het Bitef.

GJ: In 2006 vroeg de Gemeenteraad van Belgrado aan Jovan Cirilov, een van de oprichters en artistiek leider van Bitef, of hij met zijn bijna tachtig jaar misschien iemand erbij wilde om hem te helpen. Het verhaal gaat dat hij meteen jouw naam noemde, klopt dat?
AS: Ja, dat is inderdaad zijn versie. [lacht]

GJ: En wat is jouw versie?
AS: Nou, ik heb jaren lang als theaterdirecteur gewerkt. In 2002 kreeg ik de leiding over het Little Theatre “Duško Radović”. Ik kende Jovan al heel lang en ik vermoed dat mijn ideeën over theater erg in de buurt komen van de zijne. Ik heb een jaar ervaring met internationale theaterprogrammering voor het Zomer Festival in Belgrado. Dit festival heeft me waarschijnlijk ook gepromoot. Zo ben ik hier gekomen. Maar mijn Bitef verhaal is wat mij betreft begonnen op het moment dat ik voor de eerste keer werd uitgenodigd om het festival te bezoeken.

GJ: Hoe is je samenwerking met Jovan Cirilov?
AS: Hij is echt fantastisch. Het voelt soms alsof hij meer energie heeft dan ik, ook al ben ik half zo oud als hij is. Hij is echt een levende legende van het Servische theater maar hij blijft bescheiden. Het is onvoorstelbaar hoe hij openstaat voor nieuwe dingen die waar ook ter wereld gebeuren. Ondanks zijn leeftijd, die vrij uitzonderlijk is in de theaterwereld, is hij spiritueel gezien een van de jongste mensen die ik ooit heb ontmoet. Hij is heel nieuwsgierig, niet pretentieus en zal nooit zijn ideeën over wat dan ook aan wie dan ook proberen op te leggen.
En hij is helemaal niet snobistisch. Hij kan de ene dag naar het Nationale Toneel gaan en de volgende dag naar een amateur-productie in een klein Servisch stadje. Alleen maar om op de hoogte te blijven van wat er gebeurt. Dat is echt bewonderenswaardig
Door met hem samen te werken ben ik ruimdenkender geworden en heb ik geleerd om toleranter en flexibeler om te gaan met uiteenlopende zaken..

GJ: Je zei dat jouw ideeën over theater overeenkwamen met de zijne. Wat voor ideeën heb je met hem gemeen?
AS: Toen Bitef in 1967 werd opgericht was het een van de meest progressieve festivals in Europa. Dit was te danken aan de politieke situatie en culturele situatie in het toenmalige Joegoslavie, dat noch tot het Westen noch tot het Oostblok behoorde. Het zat er ergens tussenin en het festival heeft van die positie heel veel profijt gehad.
Het was in feite een politiek project van Joegoslavie, dat zich wilde manifesteren als een progressief land dat open stond voor moderniteit en de allerlaatste trends in de kunsten.
De rol van het Bitef is over de jaren natuurlijk veranderd. Maar als ik het heb over onze overeenkomsten, dan heb ik het over de fundamentele opvattingen van het festival, ideeën die er al waren toen het werd opgericht, dus een beetje in de marge en sociaal provocerend.
Als directeur van het Little Theatre ben ik nog dichter bij het originele concept van het Bitef gekomen want dit is weliswaar een theater voor kinderen en jongeren maar de sociale betrokkenheid is enorm. We doen allerlei sociale projecten, we programmeren hedendaagse dans voor kinderen en jongeren, dus we proberen alles wat er zo al in het theater gebeurt bij te houden.
Bitef is meer een mainstream festival geworden. Wat enigszins onvermijdelijk was want het festival heeft een enorm budget en het is het enige festival in Servië dat het zich kan permitteren om grote namen en grote producties te brengen. Dus het is het ook aan zijn stand verplicht om dat te doen maar dat betekent geenszins dat het festival zich afsluit voor nieuwe informatie, nieuwe schrijvers. Ik denk dat er een mooie balans is.

GJ: Hoe ben je zelf in het theater geïnteresseerd geraakt?
AS: Oh, dat kan ik me amper herinneren! [lacht]
Ik begon met toneelspelen toen ik , geen idee, heel jong was. Op verschillende manieren. Op de middelbare school wilde ik graag een professionele theatermaker worden. Ik zat bij een amateurgezelschap dat bestond uit allemaal jonge mensen. Dit gezelschap werkte veel samen met studenten van de theaterschool die bijvoorbeeld regie studeerden en dat soort dingen. Zo is mijn theaterleven eigenlijk begonnen. Toen ik achttien jaar was en mijn middelbare school diploma had gehaald, besloot ik om toelating te doen voor de theaterfaculteit. En voor het geval ik niet zou worden aangenomen heb ik me ook aangemeld bij Filosofie. Dat had ik ook best willen studeren maar gelukkig werd ik bij theaterwetenschappen aangenomen.
Ik ben afgestudeerd in 1995. En dat was een hele slechte tijd voor wat dan ook.

GJ: Hoe was het om toen professioneel met theater bezig te zijn?
AS: Verschrikkelijk, het was echt verschrikkelijk. De situatie nu is echt ongelofelijk als je het vergelijkt met toen. Het land was afgesloten van de buitenwereld, er was een enorm gebrek aan informatie over wat er internationaal gezien gebeurde en het Bitef festival was echt het enige lichtpuntje in de hele donkere situatie waarin we toen leefden. Het Bitef was de enige echte verbinding met Europees theater. En het is waanzinnig dat zelfs in die jaren negentig het festival nooit is opgehouden. Ondanks alle moeilijkheden, de sancties en al die dingen, de mensen bleven naar Belgrado komen. Er is bijna geen belangrijke theatermaker uit de tweede helft van de 20ste eeuw die niet op het Bitef is geweest.
Toen ik met theater begon was het vooral populistisch en erg commercieel. Mensen beschouwden het theater als een soort schuilplaats. Men had nogal escapistische ideeën over theater en dat haatte ik echt.
De generatie theatermakers waar ik toe behoor was erg verward en niet gelukkig met de situatie. Mijn eerste reactie was om een onafhankelijk theatergroep te beginnen. Samen met een collega heb ik toen Torpedo opgericht. We waren jong en enthousiast en het lukte ons wel om geld te vinden voor onze producties maar daar konden we zelf niet van leven. En we hadden ook geen vaste plek. Helaas. Na drie jaar waren we het er over eens dat het echt te zwaar was om mensen die op vrijwillige basis werkten bij elkaar te houden. Toen zijn we gestopt.
Na de Oktober Revolutie van 5 oktober 2000 zijn dingen wel ten gunste veranderd. Ik moet wel benadrukken dat het nog steeds verre van perfect is, maar het is niet te vergelijken met hoe het tien jaar geleden was. De situatie heeft zich op verschillende manieren geopend: nieuwe festivals zijn bijvoorbeeld opgericht en de uitwisseling tussen onze cultuur en andere culturen is erg verbeterd. Dat is echt een grote opluchting. Het is aangenamer en meer inspirerend geworden om hier te blijven, want we hebben er allemaal over nagedacht om weg te gaan. Dat was heel moeilijk voor mijn generatie.

GJ: Wat was de reden dat je toch bent gebleven?
AS: Ik ben wel weg gegaan. Ik heb een jaar gestudeerd aan de Universiteit van Wenen en ik twijfelde heel erg of ik wel terug zou gaan. Dat heb ik toch gedaan maar zonder precies te weten wat ik zou gaan doen. Eenmaal terug in Belgrado kreeg ik meteen deze baan bij het Little Theatre “Duško Radović” aangeboden.

GJ: Voor veel met name jonge Serviërs is het niet alleen heel moeilijk maar vaak genoeg onmogelijk om een visum te krijgen om naar het buitenland te reizen. Welke invloed heeft dat op de culturele ontwikkeling van dit land?
AS: Ja, dat is erg frustrerend. Zeker voor mensen die werken in de cultuursector en die juist moeten reizen en zich verbinden met andere mensen. Ik was ook niet altijd in staat om te reizen vanwege visumproblemen.
In de jaren negentig voelde ik me de gevangene van een regime dat niks met mij en mijn opvattingen had te maken. Toen dat voorbij was waren we allemaal gelukkig en wilden we niets liever dan zo snel mogelijk een normaal leven leiden. Maar dit visumbeleid heeft dat op een bepaalde manier heel moeilijk gemaakt. Ik voelde me als individu verraden, alsof ik werd gestraft voor iets dat ik niet had gedaan. Maar tegen het eind van dit jaar is het voorbij met dit visumbeleid. Althans, dat zeggen ze.
Ik realiseer me dat ik in een betere positie ben dan veel andere Servische burgers omdat ik dankzij mijn culturele organisaties makkelijker een visum kan krijgen. Dat vind ik niet eerlijk en ik denk dat de veranderingen in deze maatschappij veel sneller zouden gaan als dit visumbeleid er niet zou zijn.

GJ: Hoe staat het theater in Servië er nu voor, als je het vergelijkt met andere landen?
AS: Dat is lastig om te zeggen omdat theater niet één duidelijke structuur heeft. Theater gaat tegenwoordig, en dat geldt niet alleen voor Servië, voornamelijk over individuen met een interessante, authentieke taal en een afwijkende benadering. Dus het is heel lastig om in zijn algemeenheid over het Servische theater te spreken zoals je ook niet over Nederlands theater in zijn algemeenheid kunt spreken.
Ik denk dat jonge toneelschrijvers, jonge individuen, die uit verschillende richtingen komen en uit verschillende disciplines elkaar opzoeken en zich als zodanig op een interessante manier ontwikkelen. Ze hebben nu al iets te brengen en als ze zich zo door blijven ontwikkelen dan kunnen ze ook internationaal gezien relevant worden.
Omdat dit land geïsoleerd is geweest, ook al zijn er altijd goede en interessante mensen geweest die interessante dingen hebben gedaan, is het Servische theater nooit echt een onderdeel geweest van het internationale systeem. Pas een jaar of drie, vier geleden zijn we begonnen om aandacht te trekken. De internationale pers raken steeds meer geïnteresseerd in wat er hier gebeurt, mede dankzij het Bitef.
Het heeft een beetje tijd nodig en naar mijn mening ook een meer dappere repertoire keuze van de geïnstitutionaliseerde theaters. Want die zijn ouderwets, traditioneel en houden er niet van om wat voor soort risico dan ook te nemen. Eigenlijk is het hele systeem, ook met de theaterkritiek en de opleidingen, heel erg traditioneel georiënteerd. Dat is een grote fout. Ik denk dat een meer radicale en meer robuuste benadering van de grote instituten van dit land, tot snellere veranderingen zou leiden. Tot dat zo ver is blijven de meest interessante dingen in de kleinere theaters en bij onafhankelijke theatergroepen gebeuren.

GJ: Hoe is jouw positie als directeur op dit moment?
AS: Heel goed eigenlijk. Little Theatre “Duško Radović” is een van de oudste theaters van Belgrado. Dit jaar vieren we ons 60-jarig bestaan. Het wordt het “little theatre” genoemd ook al werken er 66 mensen in vaste dienst en nog eens 60 op tijdelijke contracten.
Dit is voor mij een goede positie omdat het weliswaar niet het grootste instituut is of het meest ‘glamorous’, maar het is goed gesubsidieerd. Wat we daarom doen is dat we proberen een vrijplaats te creëren voor nieuwe ideeën en nieuwe mensen van de jongere generaties. Veel van hen zijn hun carrière hier begonnen. In de zeven jaar dat we dat nu aan het doen zijn, heeft het Little Theatre “Duško Radović” geholpen om een hele nieuwe lichting theatermakers te vormen in Servië. Ook al had niemand verwacht dat wij interessant of van invloed zouden kunnen zijn, het bleek toch zo te zijn. En ik denk dat we zeker ook van invloed zullen zijn in de jaren die komen.

GJ: Je had het erover dat de geïnstitutionaliseerde theaters in Servië avontuurlijker zouden moeten zijn. Denk je dat het publiek bereid is om daarin mee te gaan?
AS: Het publiek is niet één categorie. En je kunt het publiek ook opvoeden. Om daar een voorbeeld van te geven. We hebben een open discussie na afloop van het stuk dat hier vandaag staat, “The Paul Street Boys”, geregisseerd door Nikola Zavišić. Deze productie is heel interessant omdat het is gemaakt door jonge delinquenten. Middelbare scholieren die berecht zijn voor uiteenlopende dingen. Ze staan onder toezicht maar leven nog wel bij hun familie en dit toneelstuk is onderdeel van hun sociale rehabilitatieprogramma. In het publiek zitten vandaag veel pedagogen en psychologen van diverse instanties, die met deze kinderen werken. Dus ik verwacht dat die discussie heel interessant gaat worden. Als ik het heb over het publiek opvoeden dan heb ik het over dit soort dingen.
En er zullen ongetwijfeld mensen zijn die deze ontwikkelingen afwijzen en mensen die er graag deel van uitmaken. Zo gaat dat. Het is een traag proces dat niet meteen resultaat kan garanderen. Maar naar mijn nederige mening zijn de gesubsidieerde instituten het aan zichzelf verplicht om dat risico te nemen.

GS: En is kinder- of jongerentheater in staat om dingen te veranderen?
AS: Soms zeg ik wel eens voor de grap dat wij van het Little Theatre “Duško Radović” gezien worden als de ‘kleine mensjes’. Omdat ons publiek bestaat uit minderjarigen en die zijn politiek niet interessant omdat ze niet mogen stemmen. Dus niemand let eigenlijk op wat we hier aan het doen zijn. Dat vind ik zo verkeerd! Ons publiek zal deze samenleving overnemen over, weet ik veel, tien, vijftien jaar. Nu zijn ze jong en staan ze nog open om iets te leren, om nieuwe waarden te leren, om te praten over die onderwerpen waar niemand met ze over wil praten. Weet je, het is zo paradoxaal. In de ogen van de politici zijn minderjarigen niet belangrijk. Maar vanuit het oogpunt van sociale ontwikkeling zijn ze juist ontzettend belangrijk. Het is misschien het enige soort theaterpubliek waar mee kan worden gewerkt. De volwassenen zijn al gevormd. Zij bepalen wat ze wel of niet leuk vinden al naar gelang eerdere ervaringen in het leven en hun waarden. Kinderen staan nog open, zij zitten in het proces om hun waarden te creëren. Je kunt ze nog bereiken en iets doen dat snel daarop ook in de maatschappij kan worden geïmplementeerd. Zo bekijk ik het werk dat we hier doen. En het Bitef is ook erg toegewijd aan kinderen en jongeren.

GJ: Het stuk “The Paul Street Boys”, dat zoals je al vertelde vandaag in Little Theatre “Duško Radović” speelt, is een onderdeel van het programma ‘Bitef Polyphony’. Waar richt dat specifieke programma zich op?
AS: Bitef Polyphony is onderdeel van de randprogrammering van het festival maar we zouden het net zo goed een beweging kunnen noemen. Bitef Polyphony richt zich al zo’n tien jaar op innovatief en geëngageerd theater, met name voor en door jongeren. Het heeft over de jaren heen uiteenlopende sociale groepen gemobiliseerd. Gemarginaliseerde groepen mensen die anders nooit een kans hadden gekregen om naar het theater te gaan of om theater te maken. Voor die theatermakers is de Polyphony heel belangrijk geweest omdat het betekende dat ze in staat waren om hun werk te presenteren aan een publiek en om uit de obscuriteit te komen van de getto’s waarin ze leven. Dat is denk ik de beste manier om te leren omgaan met hun situatie en hun leven. En om daar op een creatieve manier mee te leren omgaan. En om gehoord te worden.

GJ: Hoe zie je de toekomst van het Bitef?
AS: Ik zou graag vertellen wat we zouden willen zien gebeuren maar vanwege de financiële situatie weten we niet eens wat volgend jaar de realiteit van het festival zal zijn. Het doel van Bitef blijft altijd om belangrijk theater naar Belgrado te brengen en om mensen te inspireren om naar Belgrado te komen om iets nieuws te ontdekken.
Een van onze plannen voor de volgende editie van het festival is om naar die theaters te gaan die nog niet zijn ontdekt. We willen ons richten op die landen die recentelijk nog weinig aandacht hebben gekregen en daar op zoek gaan naar nieuwe mensen en nieuwe ideeën. In de Baltische staten en Rusland, bijvoorbeeld, laten veel nieuwe theatermakers zich zien. Bitef heeft altijd de reputatie gehad dat het nieuw talent ontdekt. Sommige van die ontdekkingen zijn internationaal gerenommeerde artiesten geworden, zoals Robert Wilson. Die was volledig onbekend toen hij hier kwam. Ik denk dat een dergelijke experimentele en gewaagde benadering terug zal keren in het festival.
In de internationale theaterfestival wereld lijken veel kunstenaars tegenwoordig wel zakenmensen. Ze denken alleen maar aan wat lucratief zou zijn, wat slim zou zijn om een voorstelling over te maken en wat een goede festivalproductie zou zijn. Dus ik ben altijd blij als ik iets zie dat nog niet door het internationale festivalsysteem is gecorrumpeerd.