Opus XX
theatergroep Zuidpool

Twintigste eeuw als Arctisch landschap met geniale trekken

Stem ook! Theaterliefhebbers geven deze voorstelling een: staande ovatie (1) / open doekje (4) /applaus (5) /beleefd applausje (3) / geen applaus (2) of gooien met rotte tomaten (1)

Recensie door Ronald Glasbergen

Vlak na het formele einde van de twintigste eeuw publiceert de Tsjechisch-Franse schrijver Patrik Ourednik zijn `Europeana: een zeer korte geschiedenis van de twintigste eeuw’. Op dit boek baseert het Antwerpse Zuidpool haar nieuwe voorstelling `Opus XX’. Zuidpool doet haar naam eer aan met deze productie en begeeft zich op nauwelijks ontgonnen gebied. `Opus XX’ kent geen dramatische ontwikkeling in klassieke zin, geen personages, er is alleen een vertelster. In haar verhaal vervult de eeuw zelf de hoofdrol.

Stalin, Adolf en Eisenhouwer ontbreken daarin evenals alle andere persoonsnamen die meest als bakens boven de kaart van de geschiedenis uitsteken; er zijn hier alleen anekdotes, statistieken en elkaar tegensprekend gedachtegoed, in een litanie bij elkaar gebracht. De Lebensraum-plannen van nazi-Duitsland, de grootse projecten van de Sovjets, de banlieues en ruilverkaveling, staan naast de slachtoffers van de wereldoorlogen. En als alle Duitse slachtoffers van de Eerste Wereldoorlog achter elkaar gelegd worden zou dat een lijkenketting van 3010 kilometer lengte opleveren. Voor Ourednik is de twintigste eeuw de periode van de optimalisering van de geografische ruimte. Maar tijd om alles te laten bezinken worden vertelster noch publiek gegeven want alweer een nieuw onderwerp dient zich aan. De tekst springt voor- en achteruit in de tijd.
De genocide op de Armeniërs is volgens anderen, zelf ook slachtoffer, weer geen genocide. De beha werd uitgevonden waardoor vrouwen zich vrijer konden bewegen en vijftig jaar later trokken de feministes, om zich te bevrijden het kledingstuk weer uit. Eugenetica werd in 1913 voor het eerst toegepast in de Verenigde Staten om te voorkomen dat mensen met een vermeend erfelijk risico zich zouden voortplanten. Ze vond een berucht dieptepunt in het Derde Rijk. In Scandinavië vervolgens werd pas in de jaren zeventig van de eeuw een eind gemaakt aan gedwongen sterilisaties. Volgens sommigen begon de eeuw in 1914 bij het begin van WOI, volgens anderen bij Darwin, in het voetspoor waarvan sommigen vonden net iets minder van de aap af te stammen dan de anderen. Het zijn betrekkelijk onschuldige schermutselingen vergeleken met de volkerenmoorden van de eeuw begonnen in Turkije en in een lange reeks van massamoorden doorlopend tot aan het eind van de eeuw.
Menselijkheid delft aan alle kanten het onderspit in deze geschiedenis die wordt vertolkt door een in regenpak gehulde Sofie Decleir. Het pak vervreemdt, maar heeft ook een fysieke functie: er daalt een onophoudelijke stroom van fijne waterdruppels op haar neer. Het enige wat de toeschouwer van de verstelster ziet is haar gelaat, nauw ingesnoerd in de capuchon van het pak. Even onstuitbaar als het water vloeien de volzinnen van haar lippen. Het maakt de verwondering over de razernij van de eeuw die uit de tekst spreekt des te groter. Verbazing is de belangrijkste en praktisch enige, emotie welke de actrice als vertelster inzet als alweer een grotesk detail van de eeuw, een deportatie of uitvinding met januskop, de revue passeert. En waar de vertelling stilten kent, zijn die kort.
Voor schrijver Patrik Ourednik is de twintigste eeuw er één van haast. Hij wilde daarom een gehaaste tekst schrijven. Sofie Decleir en haar kompanen van de artistieke kern van Zuidpool hebben dat feilloos opgepikt, de tekst is gehaast maar niet haastig; Decleir geeft haar voordracht urgentie en ondanks het ontbreken van een personage in het stuk, als vertelster ook persoonlijkheid.
‘Opus XX’ is wel en geen geschiedenis en is wel en geen toneel. Tussen die paradoxen door wordt de toeschouwer met de verteller meegezogen. Het is geschiedenis, want de tekst verhaalt op afstandelijke wijze over historische gebeurtenissen, het is geen geschiedenis want dezelfde tekst rijgt alle feiten grillig aan elkaar. Het is toneel, want de tekst wordt vertelt door een actrice in een theatrale enscenering en daarin bestaat bovendien eenheid van handeling, ruimte en tijd, het is geen toneel in klassieke zin want er wordt door de actrice geen personage voorgesteld en er is nauwelijks dramatische ontwikkeling, er worden alleen nieuwe ingrediënten toegevoegd aan een plotloos geschiedverhaal. Er gebeurt niets op het toneel, maar dankzij Decleir en met hulp van de licht absurde enscenering trekt de hele twintigste eeuw voorbij: grotesk, kwaadaardig en soms zomaar geniaal. En dat laatste lijkt ook te gelden voor theater Zuidpool.



Gezien:

‘Opus XX’, theatergroep Zuidpool
18 december, theater Zuidpool, Lange Noordstraat, Antwerpen
Voor achtergrondinformatie: www.theaterwiki.nl
De speellijst is te vinden op: www.zuidpool.be
Foto: Raymond Mallentjer